Xəzərin sirləri

Xəzər dənizinin sirləri (Mixaylov V.N., 2000), YER ELMLƏRİ

Xəzər dənizinin hidroloji rejimi qeyri-sabitdir. XX əsrdə dənizin səviyyəsi həm sürətli enmə, həm də kəskin qalxma yaşayıb. Məqalədə bu suallara cavab verilir: dəniz səviyyəsinin bu dəyişmələri nə dərəcədə qeyri-adidir və onların nəticələri ekoloji fəlakət sayıla bilərmi. Xəzər dənizinin qeyri-sabit rejiminin mümkün səbəbləri müzakirə olunur.
XƏZƏR DƏNİZİNİN SİRLƏRİ

V. N. MİXAYLOV

M.V. Lomonosov adına Moskva Dövlət Universiteti

GİRİŞ

Xəzər dənizi planetin ən böyük axarsız gölüdür. Bu su hövzəsini nəhəng ölçülərinə, şortəhər suyuna və dənizə bənzər rejiminə görə dəniz adlandırırlar. Xəzər dəniz-gölünün səviyyəsi Dünya okeanının səviyyəsindən xeyli aşağıdadır. 2000-ci ilin əvvəlində o, təxminən - 27 mütləq m işarəsində idi. Bu səviyyədə Xəzərin sahəsi ~ 393 min km2, suyun həcmi isə 78 600 km3 təşkil edir. Orta və maksimal dərinlik müvafiq olaraq 208 və 1025 m-dir.

Xəzər dənizi cənubdan şimala doğru uzanıb (şək. 1). Xəzər Rusiya, Qazaxıstan, Türkmənistan, Azərbaycan və İranın sahillərini yuyur. Su hövzəsi balıqla, onun dibi və sahilləri isə neft və qazla zəngindir. Xəzər dənizi kifayət qədər yaxşı öyrənilib [1, 2, 5], lakin onun rejimində hələ də az sirr qalmayıb. Su hövzəsinin ən səciyyəvi xüsusiyyəti kəskin enmə və qalxmalarla müşayiət olunan səviyyənin qeyri-sabitliyidir. Xəzər səviyyəsinin sonuncu qalxması gözümüzün qarşısında, 1978-ci ildən 1995-ci ilədək baş verib. O, çoxlu şayiə və uydurmalara səbəb oldu. Mətbuatda fəlakətli daşqınlardan, ekoloji fəlakətdən bəhs edən çoxsaylı yazılar çıxdı. Tez-tez yazırdılar ki, Xəzər səviyyəsinin qalxması az qala bütün Volqa deltasının su altında qalmasına gətirib çıxarıb. Söylənən fikirlərdə nə həqiqətə uyğundur? Xəzərin bu cür davranışının səbəbi nədir?

XX ƏSRDƏ XƏZƏRLƏ NƏ BAŞ VERDİ

Xəzər dənizinin səviyyəsi üzərində sistemli müşahidələrə 1837-ci ildə başlanılıb. XIX əsrin ikinci yarısında Xəzər səviyyəsinin orta illik qiymətləri - 26 ilə - 25,5 mütləq m işarələri aralığında olub və müəyyən enmə meyli göstərib. Bu meyl XX əsrdə də davam edib (şək. 2). 1929-cu ildən 1941-ci ilədək olan dövrdə dənizin səviyyəsi kəskin enib (təxminən 2 m - - 25,88-dən - 27,84 mütləq m-ə qədər). Sonrakı illərdə səviyyə enməkdə davam edib və təqribən 1,2 m aşağı düşərək 1977-ci ildə müşahidələr dövründə ən aşağı işarəyə - 29,01 mütləq m-ə çatıb. Sonra dənizin səviyyəsi sürətlə qalxmağa başlayıb və 1995-ci ilədək 2,35 m qalxaraq - 26,66 mütləq m işarəsinə çatıb. Sonrakı dörd ildə dənizin orta səviyyəsi təxminən 30 sm enib. Onun orta işarələri 1996-cı ildə - 26,80, 1997-ci ildə - 26,95, 1998-ci ildə - 26,94 və 1999-cu ildə - 27,00 mütləq m olub.

1930-1970-ci illərdə dəniz səviyyəsinin enməsi sahilyanı akvatoriyaların dayazlaşmasına, sahil xəttinin dənizə doğru irəliləməsinə, geniş çimərliklərin yaranmasına gətirib çıxardı. Sonuncu, bəlkə də, səviyyənin enməsinin yeganə müsbət nəticəsi idi. Mənfi nəticələr xeyli çox idi. Səviyyə endikcə şimali Xəzərdə balıq ehtiyatı üçün yem sahələri azaldı. Volqanın dayaz mənsəbyanı dəniz sahəsi sürətlə su bitkiləri ilə örtülməyə başladı, bu da balıqların kürü tökmək üçün Volqaya keçid şəraitini pisləşdirdi. Balıq ovu, xüsusilə qiymətli növlərin - nərə və çökə balığının ovu kəskin azaldı. Yaxınlaşma kanallarında, xüsusən Volqa deltası yaxınlığında dərinliklərin azalması üzündən gəmiçilik zərər çəkməyə başladı.

1978-ci ildən 1995-ci ilədək səviyyənin qalxması təkcə gözlənilməz olmadı, həm də daha böyük mənfi nəticələrə səbəb oldu. Axı həm təsərrüfat, həm də sahilyanı rayonların əhalisi artıq aşağı səviyyəyə uyğunlaşmışdı.

Təsərrüfatın bir çox sahələri zərər çəkməyə başladı. Xüsusilə Dağıstanın şimal (düzənlik) hissəsində, Kalmıkiyada və Həştərxan vilayətində geniş ərazilər su basma və subasma zonasında qaldı. Səviyyənin qalxmasından Dərbənd, Kaspiysk, Mahaçqala, Sulak, Kaspiyski (Laqan) şəhərləri və onlarla digər kiçik yaşayış məntəqəsi zərər çəkdi. Kənd təsərrüfatı torpaqlarının geniş sahələrini su basıb və qrunt suları altında qalıb. Yollar və elektrik ötürücü xətləri, sənaye müəssisələrinin və kommunal-məişət xidmətlərinin mühəndis qurğuları dağılır. Balıqyetişdirmə müəssisələri ilə bağlı təhlükəli vəziyyət yaranıb. Sahil zonasında abraziya prosesləri və dəniz suyunun qabarma təsiri güclənib. Son illərdə Volqa deltasının dəniz sahəsinin və sahilyanı zonasının flora və faunasına hiss olunan ziyan dəyib.

Şimali Xəzərin dayazlıqlarında dərinliklərin artması və bu yerlərdə su bitkilərinin tutduğu sahələrin azalması ilə əlaqədar keçici və yarımkeçici balıqların ehtiyatlarının bərpası üçün şərait və onların kürü tökmək üçün deltaya miqrasiya şəraiti bir qədər yaxşılaşdı. Lakin qalxmış dəniz səviyyəsinin mənfi nəticələrinin üstünlük təşkil etməsi ekoloji fəlakətdən danışmağa vadar etdi. Xalq təsərrüfatı obyektlərini və yaşayış məntəqələrini irəliləyən dənizdən qorumaq üçün tədbirlərin hazırlanmasına başlanıldı.

XƏZƏRİN MÜASİR DAVRANIŞI

NƏ DƏRƏCƏDƏ QEYRİ-ADİDİR?

Bu suala cavab verməyə Xəzər dənizinin həyat tarixinin tədqiqatları kömək edə bilər. Təbii ki, Xəzərin keçmiş rejiminə dair bilavasitə müşahidə məlumatları yoxdur, lakin tarixi dövrə aid arxeoloji, kartoqrafik və digər sübutlar, həmçinin daha uzun dövrü əhatə edən paleocoğrafi tədqiqatların nəticələri mövcuddur [5].

Sübut olunmuşdur ki, pleystosen dövründə (son 700-500 min il) Xəzər dənizinin səviyyəsi təxminən 200 m diapazonda — -140-dan + 50 mütləq m-ə qədər — genişmiqyaslı tərəddüdlərə məruz qalmışdır. Bu zaman kəsiyində Xəzərin tarixində dörd mərhələ ayırd edilir: Bakı, Xəzər, Xvalın və Yeni Xəzər mərhələləri [5] (şək. 3). Hər mərhələ bir neçə transqressiya və reqressiyanı əhatə edirdi. Bakı transqressiyası 400-500 min il bundan əvvəl baş vermiş, dəniz səviyyəsi 5 mütləq m nişanına qədər qalxmışdır. Xəzər mərhələsində iki transqressiya olmuşdur: erkən Xəzər (250-300 min il bundan əvvəl, maksimal səviyyə 10 mütləq m) və gec Xəzər (100-200 min il bundan əvvəl, ən yüksək səviyyə -15 mütləq m). Xəzərin tarixində Xvalın mərhələsi iki transqressiyanı əhatə edirdi: pleystosen dövrünün ən böyüyü olan erkən Xvalın (40-70 min il bundan əvvəl, maksimal səviyyə 47 mütləq m, bu da müasir səviyyədən 74 m yüksəkdir) və gec Xvalın (10-20 min il bundan əvvəl, səviyyənin 0 mütləq m-ə qədər qalxması). Bu transqressiyaları dərin Yenotayevka reqressiyası (22-17 min il bundan əvvəl) ayırmışdır ki, bu zaman dəniz səviyyəsi - 64 mütləq m-ə qədər enmiş və müasir səviyyədən 37 m aşağı olmuşdur.

Xəzərin səviyyəsinin əhəmiyyətli tərəddüdləri onun tarixinin holosenlə (son 10 min il) üst-üstə düşən Yeni Xəzər mərhələsində də baş vermişdir. Manqışlaq reqressiyasından (10 min il bundan əvvəl, səviyyənin - 50 mütləq m-ə qədər enməsi) sonra kiçik reqressiyalarla ayrılan Yeni Xəzər transqressiyasının beş mərhələsi qeydə alınmışdır (şək. 4). Dəniz səviyyəsinin tərəddüdlərinin — onun transqressiya və reqressiyalarının ardınca su hövzəsinin cizgiləri də dəyişmişdir (şək. 5).

Tarixi dövr ərzində (2000 il) Xəzər dənizinin orta səviyyəsinin dəyişmə diapazonu 7 m — - 32-dən - 25 mütləq m-ə qədər olmuşdur [5] (bax: şək. 4). Son 2000 ildə minimal səviyyə Dərbənd reqressiyası zamanı (eramızın VI-VII əsrləri) olmuş, bu zaman o, - 32 mütləq m-ə qədər enmişdir. Dərbənd reqressiyasından sonra keçən müddətdə dənizin orta səviyyəsi daha dar diapazonda — - 30-dan - 25 mütləq m-ə qədər dəyişmişdir. Səviyyənin bu dəyişmə diapazonu risk zonası adlandırılmışdır [5].

Beləliklə, Xəzərin səviyyəsi əvvəllər də tərəddüd etmiş və keçmişdə bu tərəddüdlər XX əsrdəkindən daha əhəmiyyətli olmuşdur. Belə dövri tərəddüdlər xarici sərhədlərində şərait dəyişkən olan qapalı su hövzəsinin qeyri-sabit vəziyyətinin normal təzahürüdür. Buna görə də Xəzər dənizinin səviyyəsinin enməsində və qalxmasında qeyri-adi heç nə yoxdur.

XƏZƏRİN SƏVİYYƏSİNİN SON QALXMASINI VƏ ONUN NƏTİCƏLƏRİNİ EKOLOJİ FƏLAKƏT HESAB ETMƏK OLARMI

Görünür, keçmişdə Xəzərin səviyyəsinin tərəddüdləri onun biotasının geri dönməz deqradasiyasına gətirib çıxarmamışdır. Əlbəttə, dəniz səviyyəsinin kəskin enmələri, məsələn, balıq ehtiyatı üçün müvəqqəti əlverişsiz şərait yaradırdı. Lakin səviyyə qalxdıqca vəziyyət öz-özünə düzəlirdi. Sahil zonasının təbii şəraiti (bitki örtüyü, dib heyvanları, balıqlar) dəniz səviyyəsinin tərəddüdləri ilə birlikdə dövri dəyişikliklərə məruz qalır və, görünür, müəyyən dayanıqlıq ehtiyatına və xarici təsirlərə qarşı müqavimət qabiliyyətinə malikdir. Axı ən qiymətli nərə balığı ehtiyatı dəniz səviyyəsinin tərəddüdlərindən asılı olmayaraq, yaşayış şəraitinin müvəqqəti pisləşməsinin öhdəsindən tez gələrək Xəzər hövzəsində həmişə olmuşdur.

Dəniz səviyyəsinin qalxmasının bütün Volqa deltası boyu daşqınlara səbəb olduğu barədə şayiələr təsdiqini tapmadı. Üstəlik, məlum oldu ki, hətta deltanın aşağı hissəsində su səviyyələrinin qalxması dəniz səviyyəsinin qalxma dərəcəsinə adekvat deyil. Deltanın aşağı hissəsində su səviyyəsinin artımı az sulu dövrdə 0,2-0,3 m-i keçməmiş, daşqın dövründə isə demək olar ki, heç özünü göstərməmişdir. 1995-ci ildə Xəzərin maksimal səviyyəsi zamanı dəniz tərəfdən gələn sıxıntı deltanın ən dərin qolu olan Baxtemir üzrə 90 km-dən, digər qollar üzrə isə 30 km-dən çox yayılmamışdır. Buna görə də yalnız dəniz kənarındakı adalar və deltanın dar sahilyanı zolağı su altında qalmışdır. Deltanın yuxarı və orta hissələrində su basmaları 1991 və 1995-ci illərdəki yüksək daşqınlarla (bu, Volqa deltası üçün normal hadisədir) və mühafizə bəndlərinin qeyri-qənaətbəxş vəziyyəti ilə bağlı olmuşdur. Dəniz səviyyəsinin qalxmasının Volqa deltasının rejiminə zəif təsirinin səbəbi dənizin deltaya təsirini yumşaldan nəhəng dayaz dəniz kənarı zonasının mövcudluğudur.

Dəniz səviyyəsinin qalxmasının sahil zonasında təsərrüfata və əhalinin həyatına mənfi təsirinə gəlincə, aşağıdakıları xatırlatmaq lazımdır. Keçən əsrin sonunda dəniz səviyyəsi indikindən yüksək idi və bu, heç də ekoloji fəlakət kimi qəbul edilmirdi. Daha əvvəllər isə səviyyə daha yüksək nişanlarda idi. Halbuki Həştərxan XIII əsrin ortalarından məlumdur, burada XIII - XVI əsrin ortalarında Qızıl Ordanın paytaxtı Saray-Batu yerləşirdi. Xəzər sahilindəki bu və bir çox digər yaşayış məntəqələri səviyyənin yüksək durmasından əziyyət çəkmirdi, çünki onlar hündür yerlərdə salınırdı, anomal daşqın səviyyələrində və ya küləkli qabarmalarda isə insanlar müvəqqəti olaraq alçaq yerlərdən daha hündür yerlərə köçürdülər.

Bəs niyə indi dəniz səviyyəsinin hətta daha aşağı nişanlara qalxmasının nəticələri fəlakət kimi qəbul edilir? Xalq təsərrüfatının məruz qaldığı böyük zərərin səbəbi səviyyənin qalxması deyil, 1929-cu ildən sonra, yəni səviyyə - 26 mütləq m nişanından aşağı enərkən dəniz səviyyəsi altından azad olmuş (məlum olduğu kimi, müvəqqəti!) və yuxarıda qeyd olunan risk zonası hüdudlarında yerləşən torpaq zolağının düşünülmədən və uzaqgörənliksiz mənimsənilməsidir. Risk zonasında ucaldılmış tikililər, təbii ki, su altında qalmış və qismən dağılmışdır. İndi insan tərəfindən mənimsənilmiş və çirkləndirilmiş ərazi su altında qaldıqda, həqiqətən də təhlükəli ekoloji vəziyyət yaranır ki, onun mənbəyi təbii proseslər deyil, ağılsız təsərrüfat fəaliyyətidir.

XƏZƏRİN SƏVİYYƏSİNİN TƏRƏDDÜDLƏRİNİN SƏBƏBLƏRİ HAQQINDA

Xəzərin səviyyəsinin tərəddüdlərinin səbəbləri məsələsini nəzərdən keçirərkən bu sahədə iki konsepsiyanın — geoloji və iqlim konsepsiyalarının qarşıdurmasına diqqət yetirmək lazımdır. Bu yanaşmalarda mühüm ziddiyyətlər, məsələn, "Каспий-95" beynəlxalq konfransında üzə çıxdı.

Geoloji konsepsiyaya görə, Xəzərin səviyyəsinin dəyişməsinin səbəbləri iki qrup prosesə aid edilir. Geoloqların fikrincə, birinci qrup proseslər Xəzər çökəkliyinin həcminin dəyişməsinə və nəticədə dəniz səviyyəsinin dəyişməsinə gətirib çıxarır. Belə proseslərə yer qabığının şaquli və üfüqi tektonik hərəkətləri, dib çöküntülərinin toplanması və seysmik hadisələr daxildir. İkinci qrupa isə, geoloqların güman etdiyi kimi, dənizə yeraltı axına təsir edən, onu gah artıran, gah da azaldan proseslər daxildir. Belə proseslər sırasında dəyişən tektonik gərginliklərin (sıxılma və genişlənmə dövrlərinin növbələşməsi) təsiri altında dib çöküntülərini doyuran suların dövri olaraq sıxışdırılıb çıxarılması və ya udulması, həmçinin neft və qaz hasilatı və ya yeraltı nüvə partlayışları ilə bağlı yerin təkinin texnogen destabilizasiyası göstərilir. Geoloji proseslərin Xəzər çökəkliyinin morfologiyasına və morfometriyasına, eləcə də yeraltı axına təsirinin prinsipial mümkünlüyünü inkar etmək olmaz. Lakin hazırda geoloji amillərin Xəzərin səviyyəsinin tərəddüdləri ilə kəmiyyət əlaqəsi sübut olunmayıb.

Şübhəsiz ki, tektonik hərəkətlər Xəzər çökəkliyinin formalaşmasının ilkin mərhələlərində həlledici rol oynayıb. Lakin Xəzər dənizinin çökəkliyinin geoloji cəhətdən heterogen ərazi daxilində yerləşdiyini və bunun nəticəsində tektonik hərəkətlərin dəfələrlə işarə dəyişməsi ilə xətti deyil, dövri xarakter daşıdığını [5] nəzərə alsaq, çökəkliyin tutumunun nəzərəçarpacaq dərəcədə dəyişəcəyini gözləmək çətindir. Yeni Xəzər transqressiyalarının sahil xətlərinin Xəzər sahilinin bütün sahələrində (Abşeron arxipelaqı daxilindəki ayrı-ayrı rayonlar istisna olmaqla) eyni səviyyədə yerləşməsi faktı da tektonik fərziyyənin xeyrinə deyil [5].

Xəzərin səviyyəsinin tərəddüdlərinin səbəbini çöküntülərin toplanması nəticəsində çökəkliyin tutumunun dəyişməsində görmək üçün əsas yoxdur. Əsas rolu çayların gətirdiyi materialın oynadığı dib çöküntüləri ilə çökəkliyin dolma sürəti müasir məlumatlara görə təxminən 1 mm/il və daha az qiymətləndirilir ki, bu da hazırda müşahidə olunan dəniz səviyyəsi dəyişmələrindən iki tərtib azdır. Yalnız episentr yaxınlığında qeydə alınan və ondan qısa məsafədə sönən seysmik deformasiyalar da Xəzər çökəkliyinin həcminə hər hansı əhəmiyyətli təsir göstərə bilməz.

Yeraltı suların Xəzərə dövri iri miqyaslı boşalmasına gəlincə, onun mexanizmi hələ aydın deyil. Eyni zamanda, Y.Q. Mayevə görə, bu fərziyyəyə, birincisi, lil sularının pozulmamış stratifikasiyası ziddir ki, bu da dib çöküntüləri qatından suların nəzərəçarpan miqrasiyasının olmadığını göstərir, ikincisi isə dənizdə su hövzəsinin səviyyəsinin dəyişməsinə təsir göstərə biləcək iri miqyaslı yeraltı su boşalmasını müşayiət etməli olan güclü hidroloji, hidrokimyəvi və sedimentasiya anomaliyalarının sübut olunmuş şəkildə mövcud olmaması.

Hazırda geoloji amillərin əhəmiyyətsiz rolunun əsas sübutu isə Xəzərin səviyyəsinin tərəddüdlərinə dair ikinci — iqlim, daha dəqiq desək, su balansı konsepsiyasının həqiqətə uyğunluğunun inandırıcı kəmiyyət təsdiqidir.

XƏZƏRİN SU BALANSI TƏRKİB HİSSƏLƏRİNİN DƏYİŞMƏSİ ONUN SƏVİYYƏSİNİN TƏRƏDDÜDLƏRİNİN ƏSAS SƏBƏBİ KİMİ

Xəzərin səviyyəsinin tərəddüdləri ilk dəfə iqlim şəraitinin (daha konkret desək, çay axınının, buxarlanmanın və dəniz səthinə düşən atmosfer yağıntılarının) dəyişməsi ilə hələ E.X. Lens (1836-cı il) və A.İ. Voyeykov (1884-cü il) tərəfindən izah edilib. Sonralar su balansı tərkib hissələrinin dəyişməsinin dəniz səviyyəsinin tərəddüdlərində aparıcı rolu hidroloqlar, okeanoloqlar, fiziki-coğrafiyaçılar və geomorfoloqlar tərəfindən dəfələrlə sübut olunub.

Qeyd olunan tədqiqatların əksəriyyətində əsas məsələ su balansı tənliyinin tərtib edilməsi və onun komponentlərinin təhlilidir. Bu tənliyin mənası belədir: dənizdəki su həcminin dəyişməsi su balansının mədaxil (çay və yeraltı axın, dəniz səthinə düşən atmosfer yağıntıları) və məxaric (dəniz səthindən buxarlanma və suların Qara-Boğaz-Göl körfəzinə axını) tərkib hissələri arasındakı fərqdir. Xəzərin səviyyəsinin dəyişməsi onun su həcmi dəyişməsinin dənizin sahəsinə bölünməsindən alınan qismətdir. Təhlil göstərdi ki, dənizin su balansında aparıcı rol Volqa, Ural, Terek, Sulak, Samur, Kür çaylarının axını ilə görünən və ya effektiv buxarlanma, yəni dəniz səthində buxarlanma ilə atmosfer yağıntıları arasındakı fərq arasındakı nisbətə məxsusdur. Su balansı tərkib hissələrinin təhlili üzə çıxardı ki, səviyyənin dəyişkənliyinə ən böyük töhfəni (dispersiyanın 72%-nə qədər) çay sularının axını, daha konkret desək, Volqa hövzəsində axının formalaşma zonası verir. Volqa axınının özünün dəyişməsinin səbəblərinə gəlincə, bir çox tədqiqatçıların fikrincə, onlar çay hövzəsində atmosfer yağıntılarının (əsasən qış yağıntılarının) dəyişkənliyi ilə bağlıdır. Yağıntı rejimi isə öz növbəsində atmosfer sirkulyasiyası ilə müəyyən edilir. Çoxdan sübut olunub ki, Volqa hövzəsində yağıntıların artmasına atmosfer sirkulyasiyasının enlik tipi, azalmasına isə meridional tipi səbəb olur.

V.N. Malinin müəyyən edib ki, Volqa hövzəsinə rütubət daxilolmasının ilkin səbəbini Şimali Atlantikada, konkret olaraq Norveç dənizində axtarmaq lazımdır. Məhz orada dəniz səthindən buxarlanmanın artması materikə daşınan rütubətin miqdarının artmasına və müvafiq olaraq Volqa hövzəsində atmosfer yağıntılarının çoxalmasına gətirib çıxarır. Dövlət Okeanoqrafiya İnstitutunun əməkdaşları R.Y. Nikonova və V.N. Bortnik tərəfindən əldə edilmiş Xəzər dənizinin su balansına dair son məlumatlar müəllifin dəqiqləşdirmələri ilə cədvəl 1-də verilib. Bu məlumatlar inandırıcı şəkildə sübut edir ki, həm 30-cu illərdə dəniz səviyyəsinin sürətlə enməsinin, həm də 1978-1995-ci illərdə kəskin qalxmasının əsas səbəbləri çay axınının, həmçinin görünən buxarlanmanın dəyişmələri olub.

Nəzərə alsaq ki, çayların axımı su balansına və nəticə etibarilə Xəzər dənizinin səviyyəsinə təsir edən əsas amillərdən biridir (Volqanın axımı isə dənizə daxil olan ümumi çay axımının ən azı 80%-ni və Xəzərin su balansının gəlir hissəsinin təxminən 70%-ni təşkil edir), dəniz səviyyəsi ilə ən dəqiq ölçülən təkcə Volqa axımı arasında əlaqə tapmaq maraqlı olardı. Bu kəmiyyətlərin birbaşa korrelyasiyası qənaətbəxş nəticə vermir.

Lakin çayın axımını hər il üçün ayrıca deyil, axımın fərq inteqral əyrisinin ordinatları, yəni illik axım qiymətlərinin çoxillik orta kəmiyyətdən (normadan) normallaşdırılmış kənarlaşmalarının ardıcıl cəmi kimi götürsək, dəniz səviyyəsinin Volqa axımı ilə əlaqəsi aydın izlənilir [4]. Hətta Xəzərin orta illik səviyyələrinin gedişi ilə Volqa axımının fərq inteqral əyrisinin (bax: şəkil 2) sadəcə vizual müqayisəsi onların oxşarlığını üzə çıxarmağa imkan verir.

Volqa axımı (deltanın başlanğıcında yerləşən Verxneye Lebyajye kəndi) və dəniz səviyyəsi (Mahaçqala) üzərində aparılan müşahidələrin bütün 98 illik dövrü üçün dəniz səviyyəsinin axımın fərq inteqral əyrisinin ordinatları ilə əlaqəsinin korrelyasiya əmsalı 0,73 olmuşdur. Səviyyənin az dəyişdiyi illəri (1900-1928) çıxsaq, korrelyasiya əmsalı 0,85-ə qədər artır. Təhlil üçün səviyyənin sürətlə düşdüyü (1929-1941-ci illər) və qalxdığı (1978-1995-ci illər) dövrü götürsək, ümumi korrelyasiya əmsalı 0,987, hər iki dövr üçün ayrılıqda isə müvafiq olaraq 0,990 və 0,979 olacaq [4].

Gətirilən hesablama nəticələri dəniz səviyyəsinin kəskin enməsi və ya qalxması dövrlərində səviyyələrin özlərinin axımla (daha dəqiq desək, onun normadan illik kənarlaşmalarının cəmi ilə) sıx bağlı olması barədə nəticəni tamamilə təsdiqləyir.

Xəzərin səviyyəsinin tərəddüdlərində antropogen amillərin, ilk növbədə su anbarlarının doldurulmasına, süni su hövzələrinin səthindən buxarlanmaya və suvarma üçün su götürülməsinə sərf olunan geri qaytarılmaz itkilər səbəbindən çay axımının azalmasının rolunun qiymətləndirilməsi xüsusi məsələdir. Belə hesab edilir ki, 40-cı illərdən başlayaraq geri qaytarılmaz su istehlakı fasiləsiz artmış, bu da çay sularının Xəzərə axınının azalmasına və onun səviyyəsinin təbii səviyyə ilə müqayisədə əlavə enməsinə səbəb olmuşdur. V.N. Malininə görə, 80-ci illərin sonuna dənizin faktiki səviyyəsi ilə bərpa edilmiş (təbii) səviyyəsi arasındakı fərq təxminən 1,5 m-ə çatmışdır. Həmin illərdə Xəzər hövzəsində ümumi geri qaytarılmaz su istehlakı ildə 36-45 km3 (bunun təxminən 26 km3/il-i Volqanın payına düşürdü) qiymətləndirilirdi. Çay axımı götürülməsəydi, dəniz səviyyəsinin qalxması 70-ci illərin sonunda deyil, 50-ci illərin sonunda başlayardı.

Xəzər hövzəsində su istehlakının 2000-ci ilə qədər artımı əvvəlcə 65 km3/il, sonra isə 55 km3/il (bunun 36-sı Volqanın payına düşürdü) proqnozlaşdırılırdı. Çay axımının geri qaytarılmaz itkilərinin belə artımı 2000-ci ilə qədər Xəzərin səviyyəsini daha 0,5 m-dən çox aşağı salmalı idi. Geri qaytarılmaz su istehlakının Xəzərin səviyyəsinə təsirinin qiymətləndirilməsi ilə bağlı aşağıdakıları qeyd edək. Birincisi, ədəbiyyatda rast gəlinən Volqa hövzəsində su götürülməsi və su anbarlarının səthindən buxarlanma itkilərinin həcminə dair qiymətləndirmələr, görünür, xeyli şişirdilmişdir. İkincisi, su istehlakının artımı proqnozları səhv çıxdı. Proqnozlara su istehlak edən təsərrüfat sahələrinin (xüsusilə suvarmanın) elə inkişaf templəri daxil edilmişdi ki, onlar nəinki qeyri-real oldu, hətta son illərdə istehsalın azalması ilə əvəzləndi. Əslində, A.Y. Asarinin (1997-ci il) göstərdiyi kimi, 1990-cı ilə qədər Xəzər hövzəsində su istehlakı təxminən 40 km3/il təşkil etmiş, hazırda isə 30-35 km3/il-ə (Volqa hövzəsində 24 km3/il-ə qədər) enmişdir. Buna görə də dənizin təbii və faktiki səviyyəsi arasındakı "antropogen" fərq hazırda proqnozlaşdırıldığı qədər böyük deyil.

XƏZƏRİN SƏVİYYƏSİNİN GƏLƏCƏKDƏ

MÜMKÜN TƏRƏDDÜDLƏRİ HAQQINDA

Müəllif Xəzər dənizinin səviyyəsinin tərəddüdlərinə dair çoxsaylı proqnozları ətraflı təhlil etməyi qarşısına məqsəd qoymur (bu, müstəqil və asan olmayan bir məsələdir). Xəzərin səviyyəsinin tərəddüdlərinin proqnozlaşdırılması nəticələrinin qiymətləndirilməsindən əsas nəticəni belə çıxarmaq olar. Proqnozlar tamamilə fərqli yanaşmalara (həm deterministik, həm də ehtimal) əsaslansa da, bir dənə də olsun etibarlı proqnoz olmamışdır. Dənizin su balansı tənliyi üzərində qurulan deterministik proqnozlardan istifadənin əsas çətinliyi böyük ərazilərdə iqlim dəyişmələrinin ifrat uzunmüddətli proqnozlarının nəzəriyyəsinin və təcrübəsinin işlənib hazırlanmamasıdır.

30-70-ci illərdə dəniz səviyyəsi enərkən tədqiqatçıların əksəriyyəti onun daha da düşəcəyini proqnozlaşdırırdı. Dəniz səviyyəsinin qalxmağa başladığı son iki onillikdə isə proqnozların əksəriyyətində XXI əsrin əvvəlində səviyyənin az qala xətti və hətta sürətlənən şəkildə - 25 və hətta - 20 mütləq m və daha yuxarı qalxacağı proqnozlaşdırılırdı. Bu zaman üç hal nəzərə alınmırdı. Birincisi, bütün axarsız su hövzələrinin səviyyə tərəddüdlərinin dövri təbiəti. Xəzərin səviyyəsinin qeyri-sabitliyi və onun dövri təbiəti müasir və keçmiş tərəddüdlərinin təhlili ilə təsdiqlənir. İkincisi, dəniz səviyyəsi - 26 mütləq m-ə yaxın olduqda, səviyyənin aşağı olduğu dövrdə quruyan Xəzərin şimal-şərq sahilindəki iri körfəz-sorların - Mertvıy Kultuk və Kaydakın, həmçinin sahilin digər yerlərindəki alçaq ərazilərin su altında qalması başlayacaq. Bu, dayazlıqların sahəsinin artmasına və nəticə etibarilə buxarlanmanın (ildə 10 km3-ə qədər) artmasına gətirib çıxarardı. Dəniz səviyyəsi daha yüksək olduqda Qaraboğazgölə su axını artacaq. Bütün bunlar səviyyənin artımını sabitləşdirməli və ya heç olmasa ləngitməlidir. Üçüncüsü, yuxarıda göstərildiyi kimi, müasir iqlim dövrü şəraitində (son 2000 il) səviyyə tərəddüdləri risk zonası ilə (- 30-dan - 25 mütləq m-ə qədər) məhduddur. Axımın antropogen azalmasını nəzərə alsaq, səviyyənin - 26- 26,5 mütləq m həddini aşması çətin ki, mümkün olsun.

Son dörd ildə orta illik səviyyələrin ümumilikdə 0,34 m azalması, ola bilsin ki, 1995-ci ildə səviyyənin öz maksimumuna (- 26,66 mütləq m) çatdığını və Xəzərin səviyyəsinin gedişi tendensiyasında dəyişiklik baş verdiyini göstərir. Hər halda, dəniz səviyyəsinin - 26 mütləq m işarəsini çətin ki keçəcəyi barədə proqnoz [5], görünür, özünü doğruldur.

NƏTİCƏ

XX əsrdə Xəzər dənizinin səviyyəsi 3,5 m hüdudunda dəyişib: əvvəlcə enib, sonra isə kəskin qalxıb. Xəzərin belə davranışı girişində dəyişkən şərtlər olan açıq dinamik sistem kimi qapalı su hövzəsi üçün normal haldır.

Xəzərin su balansının gəlir (çay axımı, dəniz səthinə düşən yağıntılar) və çıxar (su hövzəsinin səthindən buxarlanma, Qaraboğazgöl körfəzinə axın) komponentlərinin hər bir birləşməsinə özünəməxsus tarazlıq səviyyəsi uyğun gəlir. Dənizin su balansının tərkib hissələri də iqlim şəraitinin təsiri altında dəyişdiyinə görə, su hövzəsinin səviyyəsi tarazlıq vəziyyətinə çatmağa can ataraq tərəddüd edir, lakin heç vaxt ona çatmır. Nəticə etibarilə, hazırda Xəzərin səviyyəsinin dəyişmə tendensiyası su toplayıcı ərazidə (onu qidalandıran çayların hövzələrində) yağıntılar çıxılsın buxarlanma və bilavasitə su hövzəsinin üzərində buxarlanma çıxılsın yağıntılar nisbətindən asılıdır. Xəzərin səviyyəsinin bu yaxınlarda 2,3 m qalxmasında əslində qeyri-adi heç nə yoxdur. Səviyyənin belə dəyişmələri keçmişdə də dəfələrlə olub və Xəzərin təbii sərvətlərinə düzəlməz ziyan vurmayıb. Dəniz səviyyəsinin indiki qalxması sahil zonasının təsərrüfatı üçün yalnız insanın bu risk zonasını ağılsızcasına mənimsəməsi ucbatından fəlakətə çevrilib.