Hava və balığın davranışı

Balıq, bir qayda olaraq, dalğanın səs saldığı və onun üçün lazımi dərinliyin olduğu sahillərə yaxınlaşır. Balıqçılıq mövzusunda yazan bir çox müəllif dəfələrlə öz işlərində hava mühitinin vəziyyətindəki dəyişikliklərin, xüsusilə atmosfer təzyiqinin tərəddüdlərinin su orqanizmlərinin, o cümlədən balıqların həyat fəaliyyətinə təsirini təhlil etməyə çalışıb. Adətən çıxarılan əsas nəticə ondan ibarətdir ki, atmosfer təzyiqinin hər hansı dəyişməsi dərhal balığın fizioloji vəziyyətində əks olunur, onun fəallığını zəiflədir və ya, əksinə, onu yem axtarışında daha intensiv hərəkət etməyə vadar edir. Ədalət naminə qeyd etmək lazımdır ki, belə hallar baş verir və balıqçılıq təcrübəsində kifayət qədər tez-tez təsdiqini tapır. Həmçinin güman edilir ki, balığın atmosfer təzyiqinin tərəddüdlərinə reaksiyaya «cavabdeh» olan orqanı var – bu, onun üzmə qovuğudur ki, guya sıxılaraq və ya şişərək xarici atmosfer təzyiqinin dəyişmələrinə cavab verir və balıqların həyatına müəyyən narahatlıq gətirir. Düşünürük ki, bu, tam doğru deyil. Üzmə qovuğu, əlbəttə, havanın kəskin dəyişməsi zamanı baş verən ən mürəkkəb fiziki-bioloji proseslərin göstəricisidir və bu proseslərdən biri atmosfer təzyiqinin tərəddüdləri ola bilər. Lakin çox güman ki, bu orqan balığa su qatında şaquli istiqamətlənmək üçün xidmət edir, reflektor olaraq müəyyən dərinlikdə qalmağa və balığın xüsusi çəkisini suyun sıxlığı ilə bərabərləşdirməyə kömək edir. Bu, balığa su mühitində ən az enerji sərfi ilə hərəkət etməyə imkan verir. İndi sadə mülahizələr əsasında göstərməyə çalışaq ki, atmosfer təzyiqi, daha dəqiq desək, onun tərəddüdləri balığın davranışına birbaşa deyil, yalnız dolayı yolla təsir edir. Fiziki baxımdan, suda balığa təsir edən xarici təzyiq su səthi üzərindəki atmosfer təzyiqindən və balığın olduğu dərinliyə uyğun gələn su sütununun təzyiqindən ibarətdir. Daha sonra baxaq ki, civə sütununun hündürlüyü ilə ölçülən havadakı təzyiq dəyişmələri sudakı dəyişmələrlə necə nisbətdədir, nəzərə alaq ki, suyun sıxlığı civənin sıxlığından təxminən 13 dəfə az, havanın sıxlığından isə 800 dəfə çoxdur. Ən sadə hesablamalar göstərəcək ki, məsələn, insan üçün atmosfer təzyiqinin 10 mm civə sütunu qədər düşməsi şaquli istiqamətdə 100 metr hündürlüyə qalxmağa ekvivalent olacaq. Suda balıq üçün analoji yerdəyişmə 10 santimetrdən bir qədər çox olacaq ki, bu da praktiki olaraq onun bədəninin hündürlüyünə uyğundur. Ümumiyyətlə, tez-tez müşahidə etmək olur ki, atmosfer təzyiqi dəyişmədiyi halda balıq orqanizminə heç bir zərər vermədən su qatında bizim anlayışımıza görə nəhəng şaquli yerdəyişmələr edir və hətta havaya tullanır. Məsələn, səhərlər səthdə «oynayan» çapaq bunun üçün 10 metrə qədər dərinlikdən qalxır, bu isə havada təxminən 12 kilometr hündürlüyə sürətlə qalxmağa uyğundur, yəqin ki, heç bir insan buna dözməz. Görünür, indi aydın olmalıdır ki, təbiət balığı elə yaradıb ki, ətraf mühitin təzyiqindəki hətta kəskin sıçrayışlar belə onun orqanizminə nəzərəçarpan fizioloji təsir göstərə bilməz. Buna görə də təbii nəticə özünü göstərir ki, atmosfer təzyiqi tərəddüdlərinin su orqanizmlərinin davranışına müsbət və ya mənfi təsiri hansısa başqa mexanizmlərlə, bəlkə də maddələr mübadiləsi prosesi ilə bağlı mexanizmlərlə müəyyən olunur. Məlumdur ki, insanların əhvalına təsir edən əsas meteopatik amil havadakı oksigenin nisbi miqdarıdır. Bu kəmiyyətin hətta cüzi dəyişmələri sağlamlıq vəziyyətində böyük dəyişikliklərə səbəb ola bilər. Su mühitində də vəziyyət eynidir. Balıqda maddələr mübadiləsi prosesinə suda həll olmuş oksigenin konsentrasiyası ən güclü təsir göstərir. O, həm suyun temperaturu, həm də atmosfer təzyiqinin kəmiyyəti ilə birbaşa bağlıdır: atmosfer təzyiqi nə qədər çox olarsa, suda oksigenin konsentrasiyası bir o qədər yüksək olar, əksinə, suyun temperaturu nə qədər yüksək olarsa, onda bir o qədər az oksigen həll ola bilər, lakin balığa bir o qədər çox oksigen lazım olur, çünki maddələr mübadiləsi prosesi sürətlənir. Lakin bunlar sabit, hərəkətsiz vəziyyəti əks etdirən ümumi anlayışlardır. Bəs dinamikada, hava dəyişməyə və onunla birlikdə atmosfer təzyiqinin kəmiyyəti dəyişməyə başlayanda nə baş verir? Məsələn, hansısa sakitlik vəziyyətindən sonra atmosfer təzyiqi düşməyə başladı. Oksigeni əvvəlcə suyun yuxarı qatları verməyə başlayacaq – balıq daha dərinə, oksigenlə daha zəngin qatlara gedəcək. Əksinə, atmosfer təzyiqi artanda ilk növbədə suyun yuxarı qatları oksigenlə doymağa başlayacaq və balıq da ora qalxacaq. Bu zaman belə yerdəyişmələri təkcə balıq deyil, onun qidası olan müxtəlif su orqanizmləri də edir. Əlbəttə, nəzərə almaq lazımdır ki, real şəraitdə balığın davranışına başqa amillər də daha güclü təsir göstərə bilər. Məsələn, güclü külək və su hövzəsində suyun əhəmiyyətli dərəcədə dalğalanması bütün su qatında oksigenlə tez doymağa və onun konsentrasiyasının bərabərləşməsinə gətirib çıxarır, təzyiq tərəddüdlərinin təsirini heçə endirir. Balıq, bir qayda olaraq, dalğanın səs saldığı və onun üçün lazımi dərinliyin olduğu sahillərə yaxınlaşır. Su hövzəsində nəzərəçarpan burulğanlı axının olması da atmosfer təzyiqi tərəddüdlərinin balığın davranışına təsirini hiss olunmaz edir. Balıqçılıq ədəbiyyatında dəfələrlə isti yay vaxtı çapağın günortaçağı qızğın yem yeməsi fenomeni təsvir olunub: səhər dan yerini oturub gözləyən balıqçılar evə əliboş qayıdırdılar, daha səbirli və «istiyə davamlı» olanlar isə zəngin ovla mükafatlandırılırdılar. Bu halda bütün sirr ondan ibarətdir ki, günortaya yaxın əhəmiyyətli külək qalxır, suyu qarışdırmağa başlayırdı və su hövzəsinin sahilyanı dayaz sahələrində su daha tez oksigenlə zənginləşirdi. Bura dərinlikdən balıq çıxır və fəal şəkildə yemlənməyə başlayırdı. Bu zaman tez-tez müşahidə etmək olurdu ki, böyük dərinlik üzərində qayıqlarda oturan balıqçılar sahildə olan və sudan fasiləsiz balıq ardınca balıq çıxaran daha bəxtiyar silah yoldaşlarına həsədlə baxırdılar. Digər tərəfdən, qış dövründə, bir çox qapalı, axarsız su hövzələrində oksigen aclığı («kar dövr») başlayanda, atmosfer təzyiqinin heç bir tərəddüdü dişləmənin fəallaşmasına səbəb olmur. Yəqin ki, hər bir müşahidəçi balıqçı da öz təcrübəsindən kifayət qədər misal gətirə bilər ki, bu və ya digər su hövzəsində uğurlu ovun həlledici amili onun oksigen rejimi olub, əlbəttə, əgər bu zaman digər şərtlər əlverişli idisə. Bir də. Bir çox balıqçı su hövzəsinə yollanarkən ev barometrinin göstəricilərini əsas götürür. Əgər təzyiqin kəskin düşdüyünü görürlərsə, çox vaxt ovdan imtina edirlər. Bu, həmişə özünü doğrultmur. Məsələn, isti və küləksiz havadan sonra təzyiqin düşməsi, adətən küləyin güclənməsi ilə müşayiət olunaraq, bir çox balığın dişləməsinin fəallaşmasına gətirib çıxarır. Mənbə: MK.RU