TÜFƏNGLƏ DƏRİNLİYƏ

SUALTI İDMANIN UNİVERSAL NÖVÜ

...Yay. Dənizin göy-gümüşü qabarıqlığı. Orada-burada tənəffüs boruları parıldayır, orada-burada delfin üzgəcləri kimi havaya qalxmış lastlar görünür - bu, sualtı atıcının ovunun ardınca dərinliyə getməsidir. Budur, o, bozumtul dərinliklərə, dibə enir, daşdan daşa yüngül və səssizcə keçərək bir dəstə kök kefalın otlandığı kiçik çəmənliyə doğru irəliləyir. Daha bir gizli sıçrayış irəli, daha bir sualtı mağaradan keçid - və balıq atəş məsafəsindədir. Artıq nəfəs almaq istəyir, amma sualtı tüfəng yavaş-yavaş irəli uzanır. Zıpkın ildırım kimi parladı və iri sədəfi pulcuqlu böyük, yumru bədəni deşdi. Dibdə qısa mübarizə - və balıq idmançının möhkəm əllərindədir. Onu sevinc dalğası bürüyür. O, səthə qalxır, dəniz havasını hərisliklə içinə çəkir. O, çətin döyüşdə qalib gəldi...
İdman sualtı atıcılığı (İSA) insandan yaxşı fiziki və xüsusi idman hazırlığı, dənizin bir çox sirlərini bilməyi tələb edən valehedici, son dərəcə maraqlı məşğuliyyətdir.
İdman sualtı atıcılığı - yalnız balıqlara atəş deyil, həm də daha maraqlı və məzmunlu bir şeydir - bu, idmandır, çoxnövçülük növüdür ki, burada balıqlara atəş çalışmalardan biridir. Düzdür, ən mürəkkəbi. Bu idman növü də, hər hansı digəri kimi, müəyyən Qaydalara və yarışlar haqqında Əsasnamələrə, üçüncü dərəcədən SSRİ idman ustasına qədər öz idman təsnifatına malikdir. Yeni idman növünün idmançıların hazırlanmasının spesifik sistemi, məcburi çalışmalar kompleksi var ki, onların mənimsənilməsi insana yalnız fiziki təkmilləşmə və mənəvi inkişaf imkanı vermir, həm də hər hansı digər kollektiv fəaliyyət kimi onun üzərinə müəyyən ictimai vəzifələr qoyur, yoldaşlıq hissini tərbiyə edir və inkişaf etdirir.
İSA ilə il boyu məşğul olmaq olar və lazımdır, öz idman ustalığını təkmilləşdirərək, fiziki və fizioloji göstəricilərini inkişaf etdirərək. İSA-nın sualtı idmanın tanınmış növünə çevrilməsi faktı böyük bədən tərbiyəsi əhəmiyyətinə malikdir. SSRİ DOSAAF Mərkəzi Komitəsi tərəfindən təsdiq edilmiş yeni idman növü haqqında Qaydalar və Əsasnamələr sualtı atıcı-idmançılar üçün hovuzlarda yerinə yetirilə bilən xüsusi çalışmalar nəzərdə tutur. İlin istənilən vaxtında hovuzlarda yarışlar üçün iki çalışma hazırlanmış və təsdiq edilmişdir: hərəkətsiz hədəfə atəş və sualtı maneələr sistemindən əvvəlcədən keçməklə hərəkətli hədəfə atəş.
Bu çalışmalar yaradılarkən onları kifayət qədər mürəkkəb və idman baxımından maraqlı etmək vəzifəsi qoyulmuşdu ki, minlərlə gənci İSA ilə məşğul olmaq üçün hovuzlara cəlb etsin. Çalışmalar elə hesabla hazırlanıb ki, onların yerinə yetirilməsi elementləri üzərində idmançıda müəyyən fiziki və iradi keyfiyyətləri tərbiyə etmək və məşq etdirmək mümkün olsun, onların hovuzlarda yerinə yetirilməsi insana əsl idman məmnuniyyəti versin.
Sualtı idmanın digər növlərində sovet idmançılarının dünyada tayı-bərabəri yoxdur. Bizim vəzifəmiz buna nail olmaqdır ki, sovet sualtı atıcıları da beynəlxalq akvatoriyalarda öz ölkələrinin sualtı idmanını layiqincə təmsil etsinlər.
İdman sualtı atıcılığının sualtı idman növlərinin ən asanı olduğunu güman etmək ciddi səhv olardı. Sualtı atıcılıq, əksinə, insanın su altında sərbəst dalışda davranışının ali məktəbi, su mühitində öz orqanizminin imkanlarını dərk etmənin və istifadə etmənin ali məktəbidir. İSA ustalığına yiyələnərkən sualtı idmanın digər növləri ilə məşğul olarkən tərbiyə edilən və inkişaf etdirilən bütün əsas fiziki keyfiyyətlər və iradi göstəricilər zəruridir - 1 nömrəli dəstdə su üstündə və su altında hərəkət sürəti, ani oriyentasiya qabiliyyəti, dözümlülük və fiziki güc, çeviklik, cəsarət və soyuqqanlılıq, yoldaşlıq və kollektivçilik hissi, silahdan istifadə bacarığı, sualtı idman nəzəriyyəsinin dərin bilikləri. Akvalanqlar və hidrokostyumlar da daxil olmaqla sualtı avadanlıqdan istifadə bacarığı da zəruridir, çünki hər bir idmançı gələcək yarışların və ya məşqlərin keçiriləcəyi akvatoriyanın sualtı relyefini diqqətlə öyrənməyi, su altında bəlaya düşmüş yoldaşına təcili yardım göstərməyi bacarmalıdır.
Beləliklə, heç bir şişirtmədən - demək olar ki, idman sualtı atıcılığı insanda ən müxtəlif fiziki və mənəvi-qabiliyyət və keyfiyyətləri tərbiyə edən sualtı idmanın universal növüdür.

İNSAN SU ALTINDA
Sualtı dünyası qədimdən insanı özünə cəlb edir. Lakin, yəqin ki, uzaq əcdadımız ilk dəfə suya girdiyi andan etibarən su mühitinin hava mühitindən fərqləndiyini, quru varlığı üçün bu mühitdə adi həyat fəaliyyətinin mümkün olmadığını hiss etmiş və anlamışdır.
Artıq bədənin suyun üzərində və suyun içində hərəkəti belə xeyli çətinləşir. Bunun səbəbi suyun havadan 775 dəfə sıx olmasıdır. Onun xüsusi çəkisi 1 q/sm3-ə bərabərdir. Suyun çəkisini havanın çəkisi ilə müqayisə etmək üçün təkcə bunu təsəvvür edək ki, yer atmosferinin bütün qalınlığı boyunca uzanan hava sütunu (atmosferin izləri 1000 km-dən artıq hündürlüklərdə aşkar edilib) cəmi 10 m hündürlüyündə olan su sütunu qədər" çəkir (bədənə təzyiq edir). Suyun sıxlığı və xüsusi çəkisi onun içinə batırılmış bədənə təsir etdiyi qüvvəni müəyyən edir. Bu, hidrostatik təzyiq adlanır.
İdmançı-dalğıcın bədəni dalış zamanı suyun dinamik (daim dəyişən) hidrostatik təzyiqini öz üzərində hiss edir ki, bu da insan orqanizmində müəyyən fiziki və fizioloji dəyişikliklərə səbəb olur. Yəni suyun təzyiqi insan orqanizminə birbaşa - mexaniki və dolayı - bioloji təsir göstərir.
Böyük həcminə baxmayaraq, hidrostatik təzyiq insan orqanizmi üçün təhlükəli deyil, çünki bədənimizin təxminən 70%-i mayedən ibarətdir, maye isə, məlum olduğu kimi, praktiki olaraq sıxılmır və suyun təzyiqinə eyni əks-təzyiqlə cavab verir. Lakin insan orqanizmində hava ilə dolu boşluqlar var ki, bu hava Boyl-Mariott qanununa əsasən təzyiq altında sıxılmağa və həcmcə kiçilməyə məruz qalır. Bunlar ağciyərlər, orta qulaq boşluğu, haymor boşluqları və alın cibləri, bağırsaq sahələridir. Ən böyük hava həcmi ağciyərlərdə saxlanılır ki, onlar da "kompensator rezervuar" rolunu oynayır. Sağlam insanda burnun əlavə boşluqları və orta qulaq hava keçirən kanallar və yarıqlar vasitəsilə ağciyərlərlə birləşir. Ağciyərlərdə hava ehtiyatı ilə dalış prosesində ağciyərlər ətraf su mühitinin artan təzyiqinin (dərinliyin hər metrində 0,1 atm.) təsiri altında sıxılır və onlardakı hava hər ayrıca anda

Şək.1
ətraf su mühitinin təzyiqinə bərabər təzyiq altında olur. Hava keçirən kanallar vasitəsilə artan təzyiq müəyyən miqdar sıxılmış hava şəklində bütün digər boşluqlara da keçir. Xüsusən orta qulağa sıxılmış hava ağciyərlərdən östaxi boruları vasitəsilə daxil olur.
Hər bir dalğıc suya batarkən qulaqlarında ağrılı hisslər yaşayıb və bu hisslər yeni başlayanı çox vaxt uzun müddət az-çox dərinə dalmaq cəhdlərindən çəkindirir. Bu, suyun qulaq pərdələrinə təzyiqinin nəticəsidir.
Məsələ ondadır ki, östaxi boruları normal vəziyyətdə, bir qayda olaraq, qapalı olur. Orta qulağa əlavə hava ötürmək üçün onu östaxi boruları vasitəsilə məcburi şəkildə "üfürmək" lazımdır. Buradakı mexanika sadədir: suyun təzyiqi qulaq pərdəsini içəri doğru əyir (şək. 1,a), ağciyərlərdən gələn və orta qulaq boşluğunun həcmini kompensasiya edən hava isə hidrostatik təzyiqə bərabər əks-təzyiq yaradır və qulaq pərdəsi öz normal vəziyyətini alır (şək. 1,b).
"Üfürmə" üsulları fərdidir. Bəzi dalğıclar üçün udqunma hərəkətləri etmək kifayətdir, digərləri üçün maskaya bir az hava buraxmaq, üçüncülər isə — onlar da əksəriyyət təşkil edir — maskanın alt kənarını buruna sıxaraq burun dəliklərini maskanın üstündən bağlamalı və bu zaman burunla güclü nəfəs verərək havanı qulaqlara itələməli olurlar. Çox az adamda östaxi boruları havanı sərbəst buraxır; onlarda təzyiqin bərabərləşməsi heç bir əlavə səy göstərmədən öz-özünə baş verir.
Vaxtında "üfürməsəniz" və ağrıya dözərək, dalmağa davam etsəniz, qulaq pərdəsi, içəri basılacaq. Əgər suyun pərdəyə xaricdən çıxışını və təzyiqini aradan qaldırsanız (məsələn, qulaqlara bərk qapaqlar düzəltsəniz), onda dalma zamanı ağciyərlərdən yüksək təzyiqli hava orta qulaq boşluğuna keçəcək və bu halda qulaq pərdəsi içəridən gələn təzyiqlə cırıla bilər. Qulaq pərdəsinin cırılması yalnız yeni başlayanlarda elementar savadsızlıqdan və ya cəsarətbazlıqdan, ağrı xəbərdarlıqlarına etinasızlıqdan baş verə bilər. Soyuqdəymə vəziyyətində, bu isə dənizdə olmağın ilk günlərində tez-tez baş verir, östaxi borularının selikli qişası şişir və onların keçiriciliyi kəskin pisləşir; bu halda dalmaq yolverilməzdir.
Əgər dalışda "üfürə" bilmədiyinizi hiss edirsinizsə, dərhal səthə qalxın və bunu səthdə etməyə çalışın. Alındısa, dalışı təkrarlayın. Əgər qulaqlar "üfürülmürsə", östaxi borularının keçiriciliyi tam bərpa olunana qədər dalmağı dayandırmaq lazımdır.
...Əgər buna baxmayaraq pərdə partlayıbsa — qulağın barotravması baş veribsə — dərhal sudan çıxmaq, yaranan qanı qulaq seyvanı ilə məhdudlaşaraq və eşitmə kanalına daxil olmadan silmək, quru steril sarğı qoymaq, boğazı 1/2 stəkana 3-4 damcı yod əlavə edilmiş ilıq su ilə və ya zəif manqan məhlulu ilə qarqara etmək lazımdır. Burnu silmək olmaz. Dərhal həkimə müraciət etmək lazımdır. Adətən, yaraya infeksiya düşməyibsə, pərdə bir yarım-iki həftəyə bitişir. Lakin infeksion ağırlaşmalar da o qədər də nadir deyil. Unutmayın ki, səhlənkarlıq və bilgisizlik ucbatından siz nəinki eşitmənin xeyli faizini itirə, həm də sualtı dünya ilə həmişəlik vidalaşa bilərsiniz!
İdmançıda xarici hava boşluğu maskaaltı sahədir. Maskanın altındakı hava da sıxılmaya məruz qalır. Bu zaman maskanın hazırlandığı rezinin müqaviməti havanın lazımi həcmə qədər sıxılmasına və ətrafdakına bərabər təzyiqə malik olmasına imkan vermir. Dalma zamanı müəyyən anda maskanın altında hava çatışmır və buradakı təzyiq ətraf su mühitindəki və üz toxumalarındakı təzyiqdən az olur. Maskanın sorma effekti yaranır ki, bu da tibbi bankanın təsirini xatırladır. Bu zaman dərialtı toxumaya qansızmalar, gözlərdə ən incə damarların cırılması, burundan qanaxma mümkündür. Bundan qaçmaq çətin deyil; sadəcə seyrəlmənin ilk hissindəcə burunla maskaya hava əlavə etmək, "üfürmək" lazımdır. Məhz buna görə burnu örtməyən hermetik eynəklər dərin dalma üçün yararsızdır.
Lakin idmançı — sualtı ovçu yadda saxlamalıdır ki, maskanın baxış şüşəsi nə qədər böyükdürsə, maskaaltı sahənin həcmi nə qədər böyükdürsə, burada təzyiqi bərabərləşdirmək üçün ağciyərlərdən bir o qədər çox kompensasiya havası tələb olunacaq. Artıq təxminən 10 m dərinliyə dalarkən böyük maskanı üfürməyə hava sərfi (burada o, iki dəfə sıxdır) idmançının su altında qalma müddətini nəzərəçarpacaq dərəcədə qısalda bilər. Yəni idman sualtı ovu ilə məşğul olmaq üçün maska seçərkən siz şüşənin ölçüləri ilə maskaaltı sahənin həcmi arasındakı optimal nisbəti nəzərə almalısınız.
Su mühitinin istilikkeçiriciliyi və istilik tutumu havadakılarla müqayisədə əhəmiyyətli dərəcədə fərqlidir. Suda, hətta onun temperaturu havanın temperaturuna bərabər olsa belə, insan xeyli tez soyuyur. Səbəb odur ki, suyun istilikkeçiriciliyi havanın istilikkeçiriciliyindən təxminən 25 dəfə çoxdur. Suda olarkən bədən istiliyini uzun müddət saxlamaq üçün idmançılar müxtəlif hidrokostyumlardan istifadə edirlər. Onlar haqqında kitabın müvafiq bölməsində söhbət açılacaq.

SUALTI İŞIQ, RƏNG, SƏS VƏ ONLARIN TRANSFORMASİYASININ İDMANÇI - SUALTI OVÇU ÜÇÜN ƏHƏMİYYƏTİ
İşığın suda yayılması havadakından prinsipcə fərqlidir. Hətta ən təmiz su işığı havadan təxminən 1000 dəfə pis keçirir. Qalınlığı cəmi 1 m olan distillə edilmiş su təbəqəsi günəşin şüa enerjisinin 10%-dən çoxunu udur. İşığın su qatına nüfuz etmə dərəcəsi xeyli dərəcədə günəş şüalarının düşmə bucağından və su səthinin vəziyyətindən asılıdır. Günəş şüaları nə qədər şaquli düşürsə, suyun dərinliklərinə bir o qədər çox işıq nüfuz edir. Günəş nə qədər alçaqda olur və şüaların düşmə bucağı nə qədər itidirsə, şüa enerjisinin bir o qədər çox hissəsi dəniz səthindən əks olunaraq atmosferə qayıdır. Müəyyən düşmə bucağında şüanın bütün işıq enerjisi su səthindən əks olunacaq. Yüngül xırda ləpələr sualtı işıqlanmanı artırır.
Lakin sualtı ovçu üçün günorta işıqlanması heç də ən yaxşısı deyil. Parlaq şüalar asılı hissəciklərin eyni dərəcədə parlaq əks olunmasına səbəb olur və bütün su bulanıq-qızılı çalar alır ki, bu da görünüşü xeyli pisləşdirir. Bundan başqa, günün ortasında qayalardan və daşlardan kölgələrin olmaması ovçunun dib boyunca hiss olunmadan irəliləməsini və dibdə pusqu qurmasını çətinləşdirir.
Sualtı ovçunun insan görmə qabiliyyətinin işıqlanmanın azalmasına uyğunlaşması barədə təsəvvürə malik olması məqsədəuyğundur. Gündəlik təcrübədən məlumdur ki, gözlər işığın intensivliyinin dəyişməsinə uyğunlaşmaq qabiliyyətinə malikdir. Alatoranlıqda daha yaxşı görmək üçün gözlərə müəyyən vaxt lazımdır. Bu uyğunlaşmanı müəyyən hazırlıq vasitəsilə sürətləndirmək olar.
Əgər idmançı sualtı atəş məşqini işıqlanmanın zəif olduğu dərinlikdə yerinə yetirirsə, dalışdan əvvəl başını qaldırıb parlaq işığa baxmamalıdır. Üstəlik, istirahət və dalışdan əvvəl hiperventilyasiya zamanı gözlərini yumması və heç olmasa bir müddət "qaranlıqda" qalması onun üçün faydalıdır. Bu halda sualtı görmə daha iti olacaq. Maskanın şüşəsinin üstünə bərkidilmiş, gözləri günəşin birbaşa şüalarından və parıldayan dəniz səthindən qoruyan tünd-qırmızı orqşüşədən günlük görmənin dərinliklərin zəif işıqlanma şəraitinə uyğunlaşma sürətini artıracaq.
Su mavi işıq süzgəcidir və su qatı nə qədər qalındırsa, bu süzgəc bir o qədər sıxdır. Dərinlik artdıqca bütün rənglər dəyişir. Məsələn, qırmızı rəng təxminən 5 m dərinlikdə tünd-al rəngə çevrilir, sonra dalış davam etdikcə tədricən qəhvəyi rəngə keçir, 12 m-dən dərində isə qırmızı rənglər getdikcə daha çox tünd-yaşıl rəngə çevrilir. 20-30 m dərinlikdə bütün rənglər göyümtül-bozdur, onlar eyni tonlu və solğundur...
Dalğıcın bilməsi faydalıdır ki, dərinlikdə yaralanarsa, qırmızı qanı görməyəcək və başlamış qanaxmanı hiss etməyə bilər. Üstəlik, dəniz suyunda ağrı hissləri də nəzərəçarpacaq dərəcədə kütləşir. Hiss olunmadan böyük qan itkisi mümkündür.
Səs suda böyük sürətlə yayılır - 1500 m/san-dən çox. Bu, səs dalğalarının havada yayılma sürətindən təxminən beş dəfə çoxdur. Quruda səs əsasən hava vasitəsilə, suda isə əsasən sümük vasitəsilə ötürülür. Yəni səthdə səs qulağın təbil pərdəsi tərəfindən qəbul edilən hava titrəyişləridirsə, suda səs dalğaları əsasən kəllə sümükləri tərəfindən qəbul edilir.
Səsin suda yayılma məsafəsi təkcə səsin gücündən deyil, həm də onun spektrindən asılıdır. Alimlər dəqiq bilirlər ki, spektrin yüksək hissəsi suda aşağı hissəsindən daha tez sönür. İnsanın suda səsi qəbul etməsinə gəldikdə isə, burada vəziyyət, yəqin ki, başqadır. Təcrübə göstərir ki, sualtı üzgüçü yüksək səsləri daha yaxşı eşidir. Heç olmasa xatırlayaq ki, biz pusquda sakitcə oturanda mavi su qatını sözün həqiqi mənasında cingildədən zəngin səslər aləmi - zınqırovları, metal kürəciklərin bir-birinə dəyməsini və s. xatırladan səslər - məhz çox yüksək səslər aləmidir! Bu məsələ üzrə elmi məlumatlar isə hələ yoxdur; hidroakustiklər bu problemi hələ yenicə öyrənirlər.
Dəniz akvatoriyasında məşq edən sualtı ovçu üçün hər cür motorlu gəmilər böyük təhlükə yaradır. Dalğıcın dibdə olarkən birdən motorlu gəminin güclənən səsini eşitməsi halları az deyil. O, suyun üzünə çıxarkən pərin qanadlarının və ya sualtı qanadların altına düşməkdən qorxur. Bu halda panikaya düşməmək, tələsməmək, qulaq asmaq və səsi təhlil etməyə çalışmaq çox vacibdir. Uzunillik təcrübə əsasında demək olar ki, dalğıc üçün ən təhlükəli gəmilər - sualtı qanadlı katerlər - suyun altına əsasən yüksək və fasiləsiz səs göndərir, yəqin ona görə ki, aşağı tezliklərin rezonatoru olan gəminin gövdəsinin özü sudan uzaqdadır. Sualtı qanadlı gəmilər suyun altında artıq nisbətən yaxında olanda yaxşı eşidilir. Bu, təhlükəni artırır. Gücü artan yüksək səs sürətlə peyda olduqda, səsin gücü azalmağa başlayana qədər (mümkündürsə) suyun üzünə çıxmamağı məsləhət görürük. Əgər suyun altında qalmaq mümkün deyilsə, səthə çıxıb tez nəfəs almaqla eyni vaxtda dərhal ətrafa baxmaq və lazım gələrsə yenidən dalmaq lazımdır... Aşağı, qalın, gurultulu səs isə uzaqda gedən böyük gəmidən xəbər verir. Motorun aşağı spektrli taqqıltılı səsi motorlu qayıqdan xəbər verir; səsin gücü isə ona qədər olan məsafədən. Diqqətlilik və təcrübə zamanla suyun altında hərəkət edən gəmiyə qədər olan məsafəni və onun növünü müəyyən etməyi öyrədəcək. Lakin bütün hallarda, səs eşidilirsə, səthdən bir yarım metr aralıda dayanın və ətrafa baxın.
Səs mənbəyinin yerini və onun hərəkət istiqamətini müəyyən etmək daha çətindir. Səthdə insan səsin istiqamətini ona görə müəyyən edir ki, səs dalğası əvvəlcə bir qulağa (ən yaxın olana), sonra isə digərinə çatır. Bu fərq şüuraltı olaraq dalğanın düşmə bucağını verir. Suda isə səsin yayılma sürəti o qədər böyükdür ki, dalğanın kəllənin müxtəlif hissələrinə çatmasındakı fərqi tutmaq çox çətindir. Səhv tam 180° ola bilər. Lakin təcrübələrin göstərdiyi kimi, uzunmüddətli məşqlər yenə də səs mənbəyinin istiqamətini kifayət qədər düzgün müəyyən etməyi öyrənməyə imkan verir.

İDMANÇI - SUALTI ATICI ÜÇÜN TİBBİ VƏ PSİXO-FİZİOLOJİ TƏLƏBLƏR
Ümumilikdə sualtı idmanın, xüsusilə də idman sualtı atıcılığının fiziki və fizioloji xüsusiyyətləri insandan əla sağlamlıq, böyük fiziki gərginliklər zamanı yaxşı və sabit dözümlülük, su altında işləməyə psixoloji hazırlıq, müvazinətli sinir sistemi, emosional dayanıqlıq, sürətli reaksiya və hazırcavablıq, müşahidəçilik və təmkin tələb edir*.

* İdmançı-sualtıçılara, o cümlədən sualtı atıcılara dair tibbi tələblər "Hərbi-texniki idman növləri ilə məşğul olmağa mane olan xəstəliklərin və fiziki qüsurların cədvəli"ndə (SSRİ Səhiyyə Nazirliyi və SSRİ DOSAAF MK tərəfindən 1972-ci ildə təsdiq edilmiş "Hərbi-texniki idman növlərinin tibbi təminatı haqqında Əsasnamə"yə 1 saylı əlavə) şərh edilmişdir.

Böyük vurma gücünə malik sualtı silahla davranmaq təkcə yaxşı fiziki hazırlıq deyil, həm də ciddilik tələb edir. Buna görə də idman sualtı atıcılığı ilə məşğələlərə və hovuzlarda yarışlara 16 yaşına çatmış gəncləri, təbii akvatoriyalarda keçirilən yarışlara isə böyük fiziki və psixoloji yüklərə görə yalnız 18 yaşına çatmış idmançıları buraxmaq lazımdır.
İdmançı - sualtı atıcı "qapalı məkan qorxusu"ndan azad olmalı, dəyişmiş vəziyyəti sürətlə, sakitcə və düzgün qiymətləndirmək qabiliyyətinə malik olmalı, qəza vəziyyətində heç bir halda özünü itirməməli və panikaya düşməməlidir, yəni bu, cəsur və qətiyyətli xarakterli, öz gücünə inanan, eyni zamanda öz orqanizminin imkanlarını düzgün müəyyən etməyi bacaran insandır.
İdmançılara ən çox bəla və xoşagəlməzlik gətirən həddindən artıq özünəinam, dəlisovluq, rekordomaniyadır - nəyin bahasına olursa olsun daha dərinə, daha uzağa dalmaq, su altında başqalarından daha uzun qalmaq və s. istəyi. Əsas düşmən - həvəsə qapılmaqdır. Əsas dostlar - ağlın ayıqlığı və öz gücünün düzgün qiymətləndirilməsidir. Gələcək idmançıların tibbi və psixo-fizioloji seçimi zamanı, onların hazırlanması və tərbiyəsi zamanı bütün bu fiziki qabiliyyətləri və mənəvi quruluşun xüsusiyyətlərini nəzərə almaq lazımdır.
Burada adı çəkilən və sualtı atıcıya zəruri olan bir çox fiziki və psixoloji keyfiyyətlər, bir qayda olaraq, yalnız təcrübə, məşqlilik və yaşla gəlir. Məsələn, böyük fiziki yüklər zamanı dözümlülük (deyək ki, təbii su hövzələrində keçirilən yarışlarda iki gün ardıcıl altı saat suda və su altında qalma zamanı), psixi müvazinət, soyuqqanlılıq və hazırcavablıq (bu isə həyata keçirilmiş təcrübədən başqa bir şey deyil), xeyli dərinliklərdə işləyərkən təhlükə hissinin olmaması, nəhayət, mürəkkəb sualtı tapşırıqların yerinə yetirilməsinin müxtəlif üsullarının işlənib hazırlanması və müxtəlif sualtı canlıların vərdişlərini və həyat tərzini bilmək belədir. İdman sualtı atıcılığı təcrübəsinin inandırıcı şəkildə sübut etdiyi kimi, uğur həmişə fiziki və mənəvi cəhətdən formalaşmış, yetkin insanlara yoldaşlıq edir.
İdman sualtı atıcılığının kütləvi və rəsmi şəkildə inkişaf etdirilməsinin başlanması ilə, məşğələlər və yarışlar proqramına çalışmalar kompleksinin daxil edilməsi ilə İSA "cavanlaşmağa" başladı.

SƏRBƏST DALIŞ - SUALTI ATICININ FİZİKİ HƏRƏKƏTLƏRİNİN ƏSAS ELEMENTİ
Əgər siz sualtı turizm və ya sualtı oriyentirləmə, akvalanqla sürətli sualtı üzgüçülük və ya lastlarla sürətli üzgüçülüklə məşğulsunuzsa, bütün bu hallarda hava problemi sizi narahat etmir. O, akvalanqda sizinlə birlikdədir, ya da siz boru vasitəsilə atmosfer havası ilə nəfəs alırsınız. Hətta 1 nömrəli dəstdə sürətli dalışda da (kişilər - 40 m, qadınlar - 25 m) əsas və yeganə məqsəd nəfəsin uzun müddət saxlanması deyil, hərəkət sürətidir. Orta səviyyəli ikinci dərəcəli idmançı 40 m-i suyun altında 22-25 saniyəyə keçir. Və yalnız bu nisbətən qısa müddətə, düzdür, maksimal fiziki gərginlik şəraitində, o, nəfəsini saxlamalı olur. Sürət idmançısının və sualtı atıcının idman vəzifələri və məqsədləri əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənir. Sürət idmançısı su altında qalma müddətini qısaltmaq üçün tam gücünü inkişaf etdirməyə və maksimal hərəkət sürətinə çatmağa çalışır. Atıcı isə, əksinə, əksər hallarda qüvvəsinə qənaət etməyə və su altındakı hərəkətlərinin müddətini mümkün qədər uzatmağa çalışır. Xüsusən də ən çətin tapşırığın - təbii su hövzələrində hərəkət edən hədəflərə atəşin uğurla yerinə yetirilməsinin əsas şərti məhz budur.
Əvvəllər mövcud olmuş heç bir sualtı idman növündə uğur nəfəsi uzun müddət saxlamaq üzrə fərdi qabiliyyətdən və məşqlilikdən asılı deyil. İdman sualtı atıcılığı üzrə məşq və yarışların əsas tapşırıqlarında isə uğur məhz nəfəsi könüllü olaraq xeyli müddət saxlamaq və bu zaman su altında fiziki cəhətdən fəal hərəkət etmək qabiliyyətindən asılıdır. Nəfəsi saxlamaqla, yəni ağciyərlərdə hava ehtiyatı ilə edilən sərbəst dalış idman sualtı atıcılığının məşq və qiymətləndirmə tapşırıqlarının yerinə yetirilməsinin bütün üsullarının, priyomlarının və növlərinin əsaslandığı və inkişaf etdiyi əsas elementdir. Yəni idmançının sərbəst dalış və su altında irəliləmə texnikasına nə dərəcədə yiyələnməsindən, öz orqanizmini nə qədər məşq etdirməsindən, qanda və ağciyərlərdə toplanmış oksigeni nə qədər qənaətlə sərf etməyi öyrənməsindən idman uğurları böyük ölçüdə asılıdır.
1972-ci ilin aprel ayının əvvəlində keçirilmiş idman sualtı atıcılığı üzrə ilk rəsmi qış Moskva birinciliyi çoxlu yeni başlayan idmançını cəlb etdi. Onların hamısı zəif çıxış etdi. Əsas səbəb də məhz ondan ibarət idi ki, onların əksəriyyətinə hətta hovuz üçün sadə tapşırıqlarda belə sualtı məsafəni keçmək və bundan sonra hədəfi diqqətlə nişan almaq üçün vaxt çatmırdı. Bir qayda olaraq, onlar səthə çıxıb nəfəs almağa çox tələsir, su altında özlərini son dərəcə sıxılmış hiss edirdilər. Buradan da hərəkətlərdə hay-küy, qızdırmalı tələskənlik və narahatlıq, dəqiq oriyentasiyanın və bədənin sabitləşməsinin olmaması, atəş xəttinin pozulması, tələsik atəşlər və boşa gedən atışlar.
Təcrübəli idmançılar isə tamam başqa cür hərəkət edirdilər. Axı hətta üçüncü tapşırıq - hərəkət edən hədəfə atəş - 25-35 saniyə çəkirdi. Hər bir yaxşı idmançı - sualtı atıcı dalışda nəfəsini 1,5-2 dəqiqə saxlaya bilir. Su altında belə bir "sərbəstlik" ehtiyatı onlara açıq-aşkar üstünlük, tam rahatlıq hissi, hərəkətlərin ölçülü və səlis olmasını, atəş xəttində bədəni tələsmədən sabitləşdirmək, tüfəngin və harpun-kəndirin vəziyyətini yoxlamaq və s., sakit və diqqətlə nişan almaq və tətiyi rəvan basmaq imkanı verdi. Əlbəttə, çox şey digər amillərdən də, məsələn, silahın keyfiyyətindən asılı idi, lakin həlledici amil yenə də sərbəst dalış texnikasına yiyələnmək idi.
Nəfəsi kifayət qədər uzun müddət saxlamaq qabiliyyəti üçüncü tapşırığı təbii şəraitdə, dənizdə yerinə yetirərkən daha da zəruridir, çünki orada insan su altında balıqla təkbətək mübarizəyə girir.
Sonra biz sərbəst dalış texnikasının bütün mərhələlərini və nəfəsin saxlanması üzrə məşq metodikasını nəzərdən keçirəcəyik. Burada isə yalnız sərbəst dalışın fiziologiyası ilə ən çox əlaqəsi olan başlanğıc və son məqamlarla tanış olacağıq.
İlkin hiperventilyasiyanın (gücləndirilmiş ventilyasiya) məqsədi orqanizmdən tənəffüs mərkəzinin bu təbii qıcıqlandırıcısı olan karbon qazını (aşağıya bax) maksimum dərəcədə çıxarmaq, "yumaq", həmçinin qanda oksigenin miqdarını bir qədər artırmaqdır. Məhz bu da idmançıya nəfəsi saxlama müddətini artırmağa imkan verir. İnsan ağciyərlərinin həcmi təxminən 6 l təşkil edir. Nəfəs alarkən bir nəfəsalma ilə insanın ağciyərlərinə cəmi təxminən 0,5 l hava daxil olur. Bu hava tənəffüs havası adlanır. Əgər maksimal nəfəs alınarsa, ağciyərlərin tutumundan və insanın məşqliliyindən asılı olaraq ağciyərlərə daha 1,5-dən 3 l-ə qədər hava daxil olar. Bu hava əlavə hava adlanır. Normal nəfəsvermədən sonra əlavə səylə ağciyərlərdən daha 1-dən 2,5 l-ə qədər hava çıxarmaq olar ki, bu da ehtiyat hava adlanır. Və nəhayət, belə maksimal nəfəsvermədən sonra da tənəffüs yollarında və ağciyərlərdə yenə də 1,5 l-ə qədər qalıq hava qalır. Qalıq hava istisna olmaqla, havanın bütün həcmi ağciyərlərin həyat tutumu adlanır.
Normal şəraitdə insanda tənəffüsün tənzimlənməsi avtomatik baş verir və baş beynin tənəffüs mərkəzi adlanan sinir hüceyrələri qrupu tərəfindən həyata keçirilir. Biz bilirik ki, xarici tənəffüs qanın oksigenlə zənginləşdirilməsi və ondan parçalanma məhsulunun - karbon qazının xaric edilməsidir*.

* Daxili tənəffüs adlanan proses toxumalarda qaz mübadiləsi prosesləridir.

Tənəffüs mərkəzi qanda karbon qazı qatılığının artmasına və oksigen miqdarının azalmasına çox həssasdır. Təmiz hava udmaq istəyimiz isə bu mərkəzin qanda karbon qazının həddən çox olduğu və oksigenin çatışmadığı barədə verdiyi siqnaldan başqa bir şey deyil. Bu zaman tənəffüsümüz qeyri-ixtiyari olaraq tezləşir və dərinləşir.
Hiperventilyasiya hər tənəffüs dövründə ağciyərlərdəki havanın maksimum dəyişdirilməsi ilə məcburi dərin tənəffüsdür. Hiperventilyasiya zamanı elə nəfəs almaq lazımdır ki, ağciyərlərin bütün həyat tutumundan istifadə olunsun. Hiperventilyasiya texnikası müəyyən dərəcədə fərdidir. Lakin tədqiqatlar nəticəsində tapılmış optimal variant dəqiqədə 8-10 dərin nəfəs alıb son həddə qədər nəfəs vermək və dalışdan qabaq maksimum nəfəs almaq hesab olunur. Hiperventilyasiya düzgün icra edildikdə, onun sonunda idmançı başında yüngül və xoş "süzmə" hissi duyur. Bundan sonra o, son dəfə tam nəfəs alır və dalır. İlk 10-20 san. idmançı ağciyərlərində hava artıqlığı hiss edir və bir az nəfəs vermək istəyir. Bunu etmək lazım deyil, çünki bu hiss optimal tarazlıq hissi ilə əvəz olunur: nə nəfəs almaq, nə də vermək istəyirsən və "həmişə belə olaydı". Bu vəziyyət pusquda olmağınızdan və ya fəal hərəkət etməyinizdən asılı olaraq 20-60 san. davam edir. Sonra hələlik zəif olan ilk nəfəs almaq istəyi yaranır və o, kifayət qədər tez kəskinləşir. Bu, tələsmədən və sakitcə səthə qayıtmaq üçün siqnaldır...
Səthə qayıdan kimi aparılan təmizləyici, sonrakı ağciyər ventilyasiyası bir qədər fərqli fizioloji xarakter daşıyır. Bu, qanda toplanmış karbon qazının fəal şəkildə kənarlaşdırılması və dalış zamanı yaranmış oksigen çatışmazlığının bərpasıdır. Lakin bu ventilyasiya hiperventilyasiya, yəni maksimum nəfəsvermə və nəfəsalma ilə məcburi intensiv tənəffüs olmamalıdır. Təmizləyici ventilyasiya zamanı dərin, lakin sərbəst və yavaş tənəffüsü tez, səthi və yüngül tənəffüslə növbələşdirmək olar. Sonrakı ventilyasiya həmişə orqanizmə xoş gələn ritmdə və həcmdə, həzz alaraq və heç bir gərginlik olmadan sakit tənəffüsdür. Növbəti dalışdan qabaq növbəti hiperventilyasiyanı yalnız tənəffüs tam sakitləşdikdən sonra etmək olar. Bunun üçün yaxşı məşq etmiş insana iş müddətindən asılı olaraq 2-3 dəq. kifayətdir. Sərbəst dalış zamanı tənəffüsün saxlanması və bərpasının normal fizioloji dövrü belədir.
Dərinliyə sərbəst dalış düzgün icra edilmədikdə, təcrübə və savad çatışmadıqda, məşq azlığında və ya həddindən artıq məşqdə orqanizmin normal həyat fəaliyyəti proseslərinin pozulmasına səbəb ola bilər. Nəfəsi saxlayaraq dalışın öz təhlükələri də var və idmançı – sualtı ovçu onları yaxşı bilməlidir.
Sərbəst dalış idmançının su mühitində nəfəsini uzun müddət saxlayaraq gördüyü intensiv fiziki işdir. Suda intensiv iş, oksidləşmə proseslərinin fəallaşması bu şəraitdə qanda oksigen miqdarının kəskin düşməsinə və karbon qazı miqdarının artmasına gətirib çıxarır. Hidrokostyumsuz dalış zamanı bədənin suda, xüsusilə dibə yaxın qatlarda soyuması bədən toxumalarının oksigen istehlakını daha da artırır, bu da oksigen çatışmazlığının sürətlə inkişafına səbəb olur.
İlk pozuntular hələ suya enmədən yarana bilər. Uzunmüddətli və intensiv hiperventilyasiya qanda karbon qazı gərginliyinin kəskin azalmasına – hipokapniyaya gətirib çıxarır. Təcrübəsiz insan mümkün qədər çox nəfəs almağa çalışaraq bəzən faydalı ventilyasiyanın ciddi normalarını aşır. Gücləndirilmiş hiperventilyasiya artıq 15-20 nəfəsalma-nəfəsvermədə apnoe hadisəsinə – tənəffüsün qeyri-ixtiyari dayanmasına səbəb ola bilər. Apnoenin səbəbi odur ki, qanda karbon qazının miqdarı tənəffüs prosesini həyata keçirən əzələlərə impuls-əmrlər göndərmək üçün baş beyinin tənəffüs mərkəzini oyatmağa kifayət etmir. Quruda apnoenin yaranması təhlükəli deyil və qanda karbon qazının normal miqdarı bərpa olunan kimi tənəffüs yenidən başlayacaq. Suda apnoe hadisəsi ona görə təhlükəlidir ki, onun sonunda baş beyinin kəskin oksigen aclığı inkişaf edərək huşun itirilməsinə səbəb ola bilər. Quruda huş tənəffüsün bərpası ilə qayıdır; suda isə bu, faciəli nəticəyə gətirib çıxara bilər. Sovet və xarici tədqiqatların* və təcrübələrin göstərdiyi kimi, dalışdan qabaq ağciyərlərin hiperventilyasiyası GO-90 san. aşmamalıdır.

* Sərbəst dalışın patofiziologiyası haqqında tibb elmləri namizədi V. İ. Tyurinin "Спортсмен-подводник. М. Изд-во ДОСААФ, № 21 - 1969 г., № 24 - 1970 г. № 25 и 26 - 1971 г. məcmuələrindəki məqalələrinə baxın.

Bu normaların aşılması arzuolunmaz nəticələrə səbəb olur. Hiperventilyasiya zamanı başgicəllənmə, huşun dumanlanması, hərəkət koordinasiyasının pozulması həddindən artıq ventilyasiyanın – hiperpnoenin açıq əlamətidir və ondan sonra apnoe gələ bilər. Lakin apnoe bəzən heç bir xəbərdarlıq əlaməti olmadan da yaranır.
Oksigen aclığının yaranması üçün xüsusilə əlverişli şərait 12-15 m-dən artıq dərinliklərə dalış zamanı yaranır. Bunun səbəbi odur ki, ağciyərlərdəki havanın yüksək təzyiq altında olduğu dərinlikdə havanın tərkibinə daxil olan oksigenin parsial (qismi) təzyiqi də artır. Buna görə də dərinlikdə olarkən dalğıc uzun müddət oksigen çatışmazlığı hiss etmir. O, səthə qayıtmağa başlayanda isə qanda oksigen miqdarı yalnız orqanizmin onu istehlak etməsi hesabına deyil, əsasən havanın ümumi təzyiqinin düşməsi ilə əlaqədar ağciyərlərdəki havada onun parsial təzyiqinin kəskin düşməsi nəticəsində sürətlə azalacaq.
Misal üçün bizim son həddimiz olan 15 m dərinliyi və hiperventilyasiya üsullarına və dalış texnikasına əla yiyələnmiş, yaxşı məşq etmiş idmançı-dalğıcı götürək. Məlumdur ki, qazın parsial təzyiqi (р) aşağıdakı düsturla müəyyən edilir

p = P* а /100,
burada P - qaz qarışığının ümumi (mütləq) təzyiqinin qiyməti, а - həmin qazın qarışıqdakı faizlə miqdarıdır. Atmosfer havasında 20%-dən bir qədər çox oksigen var. Dəniz səviyyəsində havada oksigenin parsial təzyiqi belə olacaq:

Po2 = 760*20/100 = 152 mm.c.sü.
Adətən alveolyar havada 14-15% oksigen olur; hiperventilyasiyadan sonra onun miqdarı 16-17%-ə qədər yüksələ bilər. Hiperventilyasiya edən idmançı 15 m-ə dalıb, bu zaman müəyyən enerji və oksigen sərf edib, alveol havasında oksigenin miqdarını təxminən 12-10%-ə qədər azaldıb. Bu dərinlikdə müəyyən müddət (bizim halda - həddindən artıq!) qaldıqdan və nəsə hərəkətlər etdikdən sonra alveollarda oksigenin miqdarı 4%-ə qədər azalıb, onun parsial təzyiqi xeyli düşüb. Yaxşı məşq etmiş insanlarda oksigen aclığından yaranan vəziyyət yer səthində alveol havasında oksigenin faizlə miqdarı təxminən bu qiymətə qədər azaldıqda başlayır, onun parsial təzyiqi isə belə olur

Po2 = 760*4/100 = 30,4 mm c. sü.
Amma bu, yer səthindədir. 15 m dərinlikdə isə 2,5 atm. (və ya 1900 mm c. sü.) təzyiq altında alveol havasında oksigenin parsial təzyiqi belə olacaq:

Po2 = 1900*4/100 = 76 mm c. sü.
yəni səthdəki eyni şəraitdəkindən 2,5 dəfə yüksək olacaq. Və idmançı özünü elə hiss edəcək ki, sanki alveollarında 4% deyil, 10% oksigen var! Yəni hələ tamamilə yaxşı, nəzərə alsaq ki, 10% normal miqdarın üçdə ikisidir. Təhlükə isə yuxarı qalxarkən gəlir. Artıq 10 m dərinlikdə alveol havasında oksigenin parsial təzyiqi 60,8 mm c. sü.-na, 5 m-də - 45,6 mm c. sü.-na, səthə yaxın - 30,4 mm c. sü.-na qədər düşəcək. Bu da elə 4% miqdara bərabərdir. Bu, kritik qiymətdir. Amma bizim halda o, daha da az olacaq, çünki biz yuxarı qalxan idmançının orqanizminin davam edən oksigen sərfini nəzərə almadıq. 15 m dərinlikdən səthə qalxarkən o, oksigeni dalışdakından daha intensiv, təxminən 15 san. ərzində "yandırırdı" və alveolyar havada oksigenin miqdarı faktiki olaraq 1-2%-ə qədər azalardı! Bu halda oksigen aclığından huşun itirilməsi qaçılmazdır. Ona görə də dərinliyə düzgün və savadlı şəkildə dalmaq lazımdır.
Sərbəst dalışın ən təhlükəli fazası yuxarı qalxmadır. Ağıllı idmançı xeyli dərinliyə dalarkən bunu həmişə yadında saxlayır və səthə qalxmağa "son zəngdən" xeyli əvvəl başlayır.
Həkim-fizioloq, sualtı idmanın fiziologiyası və patofiziologiyası üzrə mütəxəssis V. İ. Tyurinin dediyinə görə, oksigen aclığı böyük fiziki gərginlik tələb edən əlverişsiz xarici şəraitdə daha sürətlə inkişaf edə bilər: axınlarda, dəniz dalğalı olanda, idmançının böyük müsbət üzmə qabiliyyəti olduqda, dalış güclə edildikdə, yaxud əksinə, dibdən qalxmanın əvvəlində xeyli mənfi üzmə qabiliyyətini dəf edərkən və s. Oksigen aclığının - sərbəst dalışın bu əsas təhlükəsinin və bədbəxt sonluqların başlıca səbəbinin - inkişafına idmançının kifayət qədər məşq etməməsi və ya həddindən artıq məşq etməsi, yuxusuz gecə, əvvəlki güclü yorğunluq və ya alkoqol sərxoşluğu və s. də şərait yaradır. V. İ. Tyurinin inandırıcı şəkildə sübut etdiyi kimi, oksigen aclığından təkcə yeni başlayanlar deyil, təcrübəli idmançılar da həlak olurlar. Fransa və dünya sualtı ov çempionu Jül Korman, Portuqaliya çempionu Xose Ramelata və başqaları həlak olub. Bəs səbəb nədir? Çox güman ki - oksigen aclığı və öz gücünü, həmçinin orqanizmin fiziki və fizioloji imkanlarını həddindən artıq qiymətləndirmək və uğurlardan başgicəllənmə.
Ölkəmizdə dərinliyə dalış üzrə hər cür yarışlar hələ 1934-cü ildən qadağandır. Kişilərə 15 m-ə qədər, qadınlara - 10 m-ə qədər dərinliyə dalmağa icazə verilir. Bunu idman sualtı atıcılığı üzrə kütləvi yarışların bütün təşkilatçıları, təlimatçılar və komanda məşqçiləri bilməlidir.

SUALTI ATICININ AVADANLIĞI VƏ SİLAHI1 № -Lİ KOMPLEKT - LASTLAR, MASKA, TRUBKA VƏ ONLARIN SEÇİLMƏSİ
SSRİ-də sualtı idmanın 15 illik inkişafı ərzində çoxlu müxtəlif model lastlar, maskalar və trubkalar buraxılıb.
Lastları əsasən idman hazırlığından və fiziki göstəricilərdən asılı olaraq seçmək lazımdır. Yarışların və məşqlərin təcrübəsi də göstərir ki, əgər hovuzda sualtı ikinövçülüyün tapşırıqlarını yerinə yetirmək üçün bir tip lastlar lazımdırsa, təbii su hövzələrində 3 № -li tapşırıq üçün bir qədər fərqli xüsusiyyətlərə malik lastlar daha üstündür. Birinci halda tapşırığın bütün cəhdləri 6-8 dəq. ərzində yerinə yetirilir. Bu zaman idmançının kifayət qədər sürətə və su altında, əsasən ayaqların köməyi ilə, olduqca mürəkkəb manevrlər etmək qabiliyyətinə malik olması arzuolunandır. Bu halda lastların böyük işçi səthi olmalı və nisbətən sərt olmalıdır.

Hovuzlarda idman sualtı atıcılığı üzrə tapşırıqları yerinə yetirmək üçün Moskvanın 4 nömrəli zavodunun 6 nömrəli modelinin qapalı üzgəcləri (şək. 2,a), həmçinin Leninqradın "Krasnıy treuqolnik" zavodunun "Amfibiya" üzgəcləri (şək. 2,6) uyğundur. Lakin 6 nömrəli model üzgəclərin dar qəlibi var, o, pəncəni orta, xarici hissəsində sıxır; onlardan uzun müddət istifadə etdikdə təzyiq yerlərində qığırdaqvari ağrılı şişkinliklər əmələ gəlir. Buna görə də bu üzgəclərin daxili boşluğunu əllə genişləndirmək lazım gəlir.
Yarışlarda bəzi idmançılar evdə hazırlanmış uzadılmış sürət üzgəclərindən istifadə edirlər. Bu, çətin ki, məqsədəuyğun olsun: belə üzgəclər düz xətt üzrə sürəti artırmaq üçün istifadə olunur və onlarla manevr etmək çətindir.
3 nömrəli tapşırıq təbii su hövzələrində iki günün hər birində 5-6 saat ərzində yerinə yetirilir. Bu zaman idmançı xeyli dərinə dalır, daha böyük fiziki yüklə və müqayisəolunmaz dərəcədə daha uzun müddət. Bu tapşırığı dənizdə yerinə yetirmək üçün daha elastik, "yormayan", amma yenə də kifayət qədər güclü üzgəclər üstündür ki, idmançıya ayaqların həddindən artıq yorulmasından qaçmağa, eyni zamanda isə tez batmağa, balığı əllə tutmaq və onun zıpkından çıxmasına imkan verməmək üçün su altında sürətli atılış etməyə, yaxud balıq daşın arxasına keçdiyi qısa saniyələrdə onun yolunu kəsmək üçün yerini dəyişməyə və s. imkan versin. Bu tapşırığın mürəkkəb və müxtəlif məsələlərini yerinə yetirmək üçün ən çox Moskvanın 4 nömrəli zavodunun 7 nömrəli modelinin qapalı üzgəcləri (şək. 2,v), Kiyev zavodunun "Akvanavt" modelinin üzgəcləri (şək. 2,q), həmçinin "Vulkan" zavodunun "Delfin" modelinin qapalı üzgəcləri (şək. 2,d) uyğundur.
Göllərdə və çaylarda suyun nisbətən aşağı temperaturunda idmançılar bu tapşırığı sərt altlıqlı "Sadko" tipli quru hidrokostyumlarda yerinə yetirirlər.Şək.2
Bu halda dabanlarında tənzimləmə qayışı olan yarımaçıq modellərin üzgəclərindən və ya xüsusi olaraq dabanı kəsilmiş və bağcıqlı quru hidrokostyumlar üçün yaradılmış Moskva istehsalı olan "Tyulen" modelinin üzgəclərindən (şək. 2,ye) istifadə etmək rahatdır. Bu sonuncu üzgəclərin hidrodinamik göstəriciləri göllərin və çayların şəraitinin tələblərinə cavab verir.
Yaxşı məşq etmiş idmançı daha güclü, ağır və sərt üzgəclərdən istifadə edir. Onlar onun hərəkətlərinə daha böyük sürət və kəskinlik verir. Yeni başlayan sualtı atıcının ayaqları belə üzgəclərdə elə ilk 10-15 dəqiqədə yorulacaq. Bu halda baldır əzələlərinin qıc olması mümkündür. Yeni başlayan sualtı atıcılar yumşaq və yüngül üzgəclərdən istifadə etməlidirlər, onlarda sürətdə uduzmaq, amma gücü qorumaqda udmaq olar. Bütün variantlarda üzgəclər ayağa görə seçilməli, heç yerdə sıxmamalı və kəsməməlidir; dar üzgəclər pəncə əzələlərinin qıc olmasına səbəb olur.
Maska atıcıya su altında lazımi görünüşü təmin edir, üzə sıx yapışan nazik kənarlı elastik rezinə, ənsədə yaxşı bərkiyən enli və ya ikiyə ayrılan rezin qayışa malikdir. O, görünüş sahəsi ilə optimal nisbətə və

maskaaltı həcmdən. Şüşənin görmə sahəsi nə qədər geniş və maskanın altında hava nə qədər az olarsa, bir o qədər yaxşıdır. İdman sualtı ovu ilə məşğul olarkən ən üstün tutulan yerli model kimi Moskvanın № 4 zavodunun "Volna" maskasını saymaq olar. Onun görmə sahəsi əladır və rezinin içəriyə doğru batıq olması hesabına maskaaltı həcm minimal saxlanılır; maskada şüşəni sıxmaq üçün çox etibarlı xamut var ki, bu da tam hermetikliyi təmin edir. Lakin bu modelin də bəzi, düzdür, istehsalda asanlıqla aradan qaldırıla bilən çatışmazlıqları var. Belə ki, nüsxələrin əksəriyyətində maskanın kənarı bir qədər qalın və bərkdir; burnu sıxmaq üçün çöldəki boşluqlar da kobudca, qalın və dardır, yəni burun pərlərini yanlardan daim bir az sıxır. Bu maskada qısa müddət üzsən, bu çatışmazlıqlar hiss olunmur, amma o, bir neçə saat üzdə qalsa, alında və yanaqlarda aydın qırmızı "çapıqlar" qalacaq, burun pərləri isə ağrıyacaq (şək. 3,a). Həmin zavodun xüsusi adı olmayan, 49 607 artikullu maskaları da bizim idman növümüz üçün tamamilə yararlıdır. Onların yaxşı konstruksiyası və elastik rezini, sıx oturan nazik kənarı, burnu sıxmaq üçün içəriyə doğru rahat, geniş büzməli boşluqları
Şək. 3
və kifayət qədər geniş görmə sahəsi var (şək. 3,6).
Həmin zavodun qoşa eynək formalı şüşəsi və burun üçün xüsusi çıxıntısı olan "Buratino" maskaları da yararlıdır (şək. 3,b). Lakin maskaaltı həcm çox kiçik olsa da, onların görmə sahəsi də azdır. Onların mühüm konstruktiv çatışmazlığı həm də ondadır ki, burun üçün dərin oyuğu olan şüşə ən yüngül təsadüfi basqıdan tez-tez ikiyə bölünüb çatlayır. Bu maska ilə ehtiyatla davranmaq lazımdır. Bundan başqa, şüşənin forması onu xamutla əhatə etməyə imkan vermir. Şüşənin dar yerində məftil bağlama, xüsusən təzyiq dəyişmələrində, hermetikliyə zəmanət vermir.
Burnu və ağzı örtən maskalar idman sualtı ovu üçün yararsızdır. Onların maskaaltı həcmi çox böyükdür və bir qayda olaraq klapanlı borucuqları olur ki, bu klapanlar həmişə etibarlı olmur və ən əsası, nəfəsalma və nəfəsvermədə müqaviməti artırır, bu da ventilyasiyanı çətinləşdirir.
Maskanın yararlılığını yoxlamaq çox sadədir. Onu sıxmadan və kəmərini taxmadan üzə qoymaq, burunla havanı bir az içəri çəkmək və əli götürmək lazımdır. Forma və ölçücə uyğun maska üzə sıx "yapışacaq" və hava buraxmayacaq. Üzə uyğun olmayan və ya keyfiyyətsiz maska isə hava buraxacaq və düşəcək. Maskaya su sızmasını kəməri dartıb sıxmaqla aradan qaldırmaq olmaz. Uzun müddət üzdükdə bu, başda qan dövranını pozacaq və üzdə zolaqlar qoyacaq.
Bir çox yeni başlayan idmançılar səthdə üzərkən su girəcəyindən qorxaraq mümkün qədər uzun borucuqlardan istifadə etməyə çalışırlar. Lakin borucuq nə qədər uzun olarsa, "zərərli boşluğun"* ümumi həcmi bir o qədər böyük olar, havanın daha çox hissəsi aktiv qaz mübadiləsindən kənarda qalar, nəfəsalma və nəfəsverməyə müqavimət artar, normal hiperventilyasiyaya daha çox vaxt tələb olunar və tənəffüs əzələləri daha tez yorular.

* "Zərərli boşluq" ~ yuxarı tənəffüs yollarının, traxeyanın, bronxların, bronxiolların həcmidir. "Zərərli boşluğu" dolduran hava qaz mübadiləsində iştirak etmir.

Üstəlik, onsuz da dalmaq lazımdır və su qaçılmaz olaraq borucuğu dolduracaq. Bundan qorxmaq lazım deyil, səthdə ilk nəfəsvermədə borucuqdakı bütün suyu qalıqsız avtomatik çölə itələməyi öyrənmək lazımdır. Borucuq nə qədər qısa olarsa, bunu etmək bir o qədər asandır. Ağızlıq səviyyəsindən 35 sm-dən uzun olmayan, yəni üzərkən ənsədən azca yuxarı qalxan borucuqlardan istifadə etmək daha düzgündür.
Borucuğun daxili diametri 18 mm-dən az və 20 mm-dən çox olmamalıdır. Daha nazik borucuq nəfəs almağa müqaviməti artırar, daha geniş borucuqda isə dalışdan sonra bütün suyu içindən üfürüb çıxarmaq üçün həddən artıq güc lazım olar. Və nəhayət, borucuğun mümkün qədər az əyilməsi olmalıdır. Borucuq alarkən yoxlamaq lazımdır ki, ağızlıq yüksək keyfiyyətli rezindən hazırlansın, dişləri sürtməyən nazik kənarı və dişlərlə sıxılan nazik fiksatorları olsun. Amma bu şərt daxilində belə, fiksatorları uzun müddət sıxmaqdan idmançı-sualtı ovçunun ağzı və çənələri xeyli yorulur. № 1 dəstində çoxsaatlıq və müntəzəm üzmə zamanı bu gərginliyin idmançının dişlərinə və diş ətlərinə mənfi təsiri mümkündür. Bir çox idmançılar hesab edir ki, ölkəmizdə idman sualtı ovunun kütləvi idman növü kimi inkişaf etdirilməsi ilə əlaqədar sənaye artıq tənəffüs borucuqları üçün təkcə ağızlıqlar deyil, həm də dodaqüstü ağızlıqlar buraxmalıdır. Dodaqüstü ağızlıq ağzın ətrafına sıx oturar, idmançının çənələrini və dişlərini sərbəst, gərginləşməmiş vəziyyətdə saxlayardı. Belə borucuğun başı ənsənin altından əhatə edən öz kəməri olmalıdır.

HİDROKOSTYUMLAR
İdman sualtı atıcılığı üzrə məşqlərin təbii su hövzələrində saatlarla davam etməsi, hətta suyun ən yüksək temperaturunda belə, hidrokostyumlardan istifadəni zəruri edir. Dalğıc ləvazimatı istehsal edən müxtəlif ölkələrin bir çox firması ən müxtəlif modellərdə hidrokostyumlar yaradır. Lakin onların hamısı əsasən iki qrupa bölünür - quru və yaş. Birincilər insan bədənini (bəzən üz və əllər istisna olmaqla) su ilə təmasdan tamamilə təcrid edir. İkincilər hermetik deyil; su bədənə keçir, lakin kostyumun bədənə sıx oturması və astarın xovlu olması sayəsində su demək olar ki, dəyişmir və mikroməsamələrdə havanın olması hesabına bir dəfə bədəndən qızdıqdan sonra onun temperaturunu nisbətən uzun müddət saxlayır.
Quru hidrokostyumlar adətən rezinləşdirilmiş parçalarla birlikdə nisbətən nazik rezindən hazırlanır. İstilik izolyasiyasını quru hidrokostyumun altından geyinilən yun dalğıc alt paltarındakı hava təmin edir. Quru kostyumların konstruksiyaları müxtəlifdir. Bəzən onları kombinezon kimi - üst və alt hissə birlikdə - hazırlayırlar, insan isə içəriyə sinədəki, sonradan hermetik bağlanan dəlikdən daxil olur. Lakin daha çox belə kostyumlar dəbilqəli köynəkdən, ayaqqabı ilə birlikdə şalvardan və əlcəklərdən ibarət olur. Hermetikləşdirmə ya daxili və xarici kipləşdirici halqalar vasitəsilə, ya da şalvarla köynəyin birləşdiyi yerdə əlavə rezin ətəklərin sıx bükülməsi yolu ilə həyata keçirilir; əlcəklər və köynəyin qolluqları altdan sərt, üstdən isə rezin halqalarla kipləşdirilir (şək. 4).

Yaş hidrokostyumlar bu məqsədlər üçün xüsusi yaradılmış, yüksək keyfiyyətli mikroməsaməli rezindən ibarət materialdan biçilir. Ən yaxşı modellərin kostyumlarında sıx xovlu sintetik astar olur, xaricdən isə onlar möhkəmləndirici nazik sintetik trikotaj parça ilə örtülür. Yaş hidrokostyumlar adətən xüsusi möhkəm və paslanmayan fermuarlı gödəkçədən, şalvardan, corablardan, dəbilqədən və əlcəklərdən ibarət olur. Bəzən jilet də olur. Son modellərin bəzi xarici kostyumlarında dəbilqə gödəkçə ilə birlikdə hazırlanır, fermuar isə köynəyi aşağıdan yalnız günəş kələfinədək açır. Belə konstruksiya ən hərəkətli yerdə - boyunda suyun dəyişməsini istisna edir. Suyun temperaturundan və orada qalmağın nəzərdə tutulan müddətindən asılı olaraq yaş hidrokostyumdan ya
Şək. 4

tam, ya da qismən - məsələn, yalnız jilet və ya yalnız dəbilqəli gödəkçə geyinməklə və s. istifadə etmək olar. İsti sular üçün və 1-2 saatdan artıq olmayan üzgüçülükdə qısa balaqlı və qısa qollu və ya qolsuz yaş hidrokombinezonlar çox rahatdır (şək. 5).