Sualtı ov haqqında möhtəşəm material... düzdür, 40 il əvvəlkidir..əylənin!!!!

Sualtı ovu toplusu (3-cü hissə)
"Rıbolov-sportsmen" almanaxı, N 7/57

YENİ MARAQLI İDMAN NÖVÜSon onillikdə xaricdə yeni idman növü – sualtı ov inkişaf edib. O, xüsusilə Aralıq dənizində və Kaliforniya sahillərində geniş yayılıb. Fransada, ABŞ-da, İtaliyada, Avstraliyada çoxsaylı sualtı ovçular klubları var, yarışlar, müsabiqələr keçirilir, sualtı ov haqqında ədəbiyyat nəşr olunur. 1955-ci ildə İngiltərədə təxminən iki yüz əlli min sualtı ovçu var idi. Maskalı, yöndəmsiz lastlarda, əlində sualtı tüfəng olan sualtı ovçu fiquru dünyanın bir çox ölkəsinin sahillərində adi mənzərəyə çevrilib.

Sualtı ov cəsarət, qətiyyət, müşahidəçilik tərbiyə edir, reaksiya sürətini inkişaf etdirir. O, yaxşı üzməyi, dalmağı, nəfəsini idarə etməyi, özünəməxsus sualtı şəraitdə sərrast atəş açmağı öyrədir. Balıqçıdan qeyri-adi çeviklik və böyük hərəkətlilik tələb olunur. Su altında ov üçün xüsusi təchizat lazımdır. Balıqçı su altında üzərək ovunu axtarır və sonra onu xüsusi tüfəngdən atəşlə vurur. Bu tüfənglər balığın bədənində qalan kiçik zıpkınlar və ya çəngəllər atır. Vurulmuş ovu ovçu bir ucu oxa, digər ucu isə tüfəngdəki makaraya bağlanmış nazik zıpkın ipi ilə özünə tərəf çəkir.

Ovçu-balıqçı dərin sualtı kəşfiyyat aparmalı, balıq axtarmalı, sualtı pusquda oturmalı olur. O, su altında manevr edərək hədəfə nisbətən ən əlverişli mövqe tutmağı və onu sərrast vurmağı bacarmalıdır. Çox vaxt ovçu su altında yaralanmış iri balıqla əsl təkbətək mübarizəyə girir. Bütün bunlar inadlı məşq və sualtı ov üsullarını əla bilməyi tələb edir. Amma sualtı ov öz həvəskarlarını səxavətlə mükafatlandırır! İnadlı sualtı mübarizədən sonra sərrast vurulmuş iri balığı sahilə çıxarmaqdan xoş nə ola bilər! Tüfəngi "hazır vəziyyətdə" tutaraq sualtı dərinlikdə balığı təqib edən və ya pusquda oturub iri balığın gəlişini gözləyən ovçunun hisslərinin yeniliyini və özünəməxsusluğunu sözlə ifadə etmək çətindir. İnsanın gözləri önündə sualtı dünyanın heyrətamiz gözəlliyi açılır.

1556-cı ilin əvvəlində kinoteatrlarımızda geniş ekranlarda Fransanın rəngli sənədli filmi "Su altında 20 dəqiqə" nümayiş olunurdu. Film onunla maraqlı idi ki, çəkilişlərin xeyli hissəsi dənizdə, su altında aparılmışdı. Tamaşaçılar görünməmiş mavi, çəhrayı, qırmızımtıl-qonur yosunlardan ibarət qəribə meşə ilə tamamilə örtülmüş qayalar arasında maraqlı səyahət edir, dibdə çoxdan batmış gəmilərin qalıqlarını görür və əmin ola bilirdilər ki, kürəkdəki balonlarda az miqdarda oksigen ehtiyatı ilə su altında üzmək hətta yeniyetmələr üçün də əlçatan olub.

Sualtı ovun elmi baxımdan da böyük əhəmiyyəti var. Təcrübə göstərir ki, ixtioloqlar sualtı ovçuların məlumatlarından istifadə edir və öz əsərlərinə mühüm düzəlişlər edirlər. Beləliklə, sırf idman marağından əlavə, sualtı ov balıqların həyatının öyrənilməsində də çox vacibdir ki, bu da bütün sərvətləri – yerüstü və sualtı – xalqa məxsus olan ölkəmiz üçün xüsusilə lazımdır. Ölkəmizdə sualtı ov hələ ilkin mərhələdədir. İlk sualtı balıqçılar bizdə Dneprdə peyda olub. İ955-ci ilin iyununda "Komsomolskaya pravda" qəzeti (╧ 150) onlar haqqında məqalə dərc etdi və orada bu maraqlı idman növü belə təsvir olunurdu: "Dneprin güzgü kimi hamar səthi sakitdir, yalnız hərdən səthdə oynayan xırda balığın izi olan zorla sezilən dairələr yayılır. Birdən su altından buynuzcuqlarla taclanmış qəribə dəyirmi bir əşya çıxır. Uzaqdan o, üzən minanı xatırladır. Bəs bu nədir? Bu əşyanın yanında iki əl görünür. Onlar geniş hərəkətlərlə avar çəkir. Və budur, quruya şortikli bir adam çıxır. Başında böyük illüminatorlu buynuzlu rezin maska var, ondan gənc idmançının gülümsəyən gözləri görünür. Ayaqlarında sıx rezindən enli lastlar var, eynən qurbağanın arxa pəncələri kimi. Əllərində barmaqları arasında pərdələri olan qısa rezin əlcəklər. Sudan çıxan "su adamı" tapança dəstəyini xatırladan dəstəyi olan bir metrlik alüminium boru tutub. Daha bir dəqiqə – və adam yenidən suya atılır, üzür, sonra dalır və dərinlikdə gözdən itir. On beş dəqiqə sonra o, yenidən sahilə çıxır. İdmançının əlində polad ox-zıpkına keçirilmiş üç kiloqramlıq iri çapaq var". Bu idman çox maraqlıdır və ölkəmizin idmançı balıqçıları, xüsusilə gənclər arasında geniş yayılmağa layiqdir. * * * S. Daşkeviç, Y. Karpeçenko

SUALTI OVUN TƏCHİZATI VƏ TEXNİKASI

Başlanğıc ovçu-balıqçıya məsləhətlər (xarici mətbuatın materialları əsasında)

Sualtı ovçunun təchizatı. Sualtı ovçunun təchizatı mürəkkəb deyil. O, su altında nəfəs almaq üçün respiratorlu maskadan və ya sıxılmış hava balonlu avtonom dəbilqədən (yüngül dalğıc skafandrı), zıpkın və ya çəngəl ehtiyatı olan sualtı tüfəngdən, ayaqlara geyilən üzgəcvari lastlardan ibarətdir. Xaricdə sualtı ov üçün istifadə olunan köməkçi təchizat əşyalarından sualtı tüfənglər üçün doldurucuları, üzən bıçaq və xəncərləri, müxtəlif konstruksiyalı balıq asqılarını, ehtiyat zıpkın və çəngəllər üçün cibli və karabinli sualtı ov kəmərlərini, sualtı arbalet üçün ehtiyat kirişləri, portativ dərinlikölçənləri və exolotları, saat və kompaslar üçün su keçirməyən qabları, sualtı patrondaşları (patronla doldurulan tüfəngdən istifadə edildikdə) və s. qeyd etmək lazımdır. Sualtı ovun təhlükəsizliyini təmin etmək üçün ehtiyac olduqda təchizatı tez atmağa imkan verən xüsusi kostyum və jiletlərdən, qəza zamanı kiçik ampulalardan sıxılmış karbon qazı ilə şişirilən xilasedici çiyinliklərdən və s. istifadə olunur.

Sualtı maskalar.

Sualtı maskaları öz konstruksiyasına görə elə uyğunlaşdırılıb ki, ovçu suda nəfəs ala bilsin. Xaricdə istifadə olunan sualtı ov maskaları hazırda əvvəlki kimi eynəklə deyil, bütöv, adətən dairəvi baxış şüşəsi ilə təchiz olunur. Bu, maskalarda binokulyar eynəklərin istifadəsinin görmə qabiliyyətinə zərərli təsir göstərməsi mülahizələri ilə əlaqədardır. Respiratorların konstruksiyasına görə maskalar iki növə bölünür: ovçunun burunla nəfəs aldığı, ağzın isə sərbəst qaldığı maskalar və respiratorun eyni zamanda həm ağzı, həm də burnu örtdüyü maskalar. Maskalar üzgüçünün başının üstündən yuxarı çıxarılmış və ya başının hər iki tərəfində yerləşdirilmiş bir və ya iki respirator borusu ilə təchiz olunur. Maska başda ənsə kəməri ilə saxlanılır. Maskaların ilkin tiplərində respirator borularının giriş dəliyi açıq qalırdı, belə ki, boruların uzunluğundan artıq dərinliyə dalarkən su borulara dolurdu və onu üfürüb çıxarmaq lazım gəlirdi; hazırda xaricdə buraxılan konstruksiyaların əksəriyyətində bu çatışmazlıq aradan qaldırılıb və maskalar respirator borusunun giriş dəliyi suyun altına düşən kimi onu bağlayan avtomatik klapanla təchiz olunur.

Yüngül dalğıc tipli avtonom dəbilqə-skafandrlara gəldikdə isə, onlar sualtı ovda ovçuya respiratorlu maskalardan qat-qat artıq hərəkət azadlığı verir. Yüngül dalğıc dəbilqələrindən istifadə etməklə 25, 30 və daha çox metr dərinlikdə ov etmək, bir neçə saat ərzində suyun altında qalmaq mümkündür. Lakin təhlükəsizlik mülahizələrinə görə bir sıra ölkələrdə bu dəbilqələrdən sualtı ov üçün istifadə qadağandır. Üzgəcli lastlar üzgüçünün ayaqlarının təsirini gücləndirir, ona böyük sürətlə üzməyə və suyun altında böyük məsafələr qət etməyə imkan verir. Bunun mühüm əhəmiyyəti var, çünki avtonom dəbilqədən deyil, maskadan istifadə edən ovçunun (belələri isə əksəriyyət təşkil edir) respirator borusunun uzunluğundan artıq dərinlikdə ov üçün ixtiyarında bir dəqiqədən çox vaxtı olmur. Buna baxmayaraq, bəzi ovçular lastsız keçinməyə üstünlük verir və bunu onunla izah edirlər ki, uzunmüddətli ov zamanı lastlar ayaqları çox yorur (xüsusən də kifayət qədər elastik olmayan materialdan hazırlanıblarsa).

Xaricdə istifadə olunan lastlar iki tipdə hazırlanır: pəncənin bütün uzunluğunda altlığı olan və üzgüçünün dabanını açıq qoyan qısaldılmış altlıqlı. Lastlar rezindən, plastik kütlələrdən və yüngül metaldan hazırlanır.

Sualtı tüfənglər.

Sualtı tüfənglərin xarici konstruksiyalarından. Ən geniş yayılanları elastik kirişlə təchiz olunmuş sualtı arbaletlər, dartılan və ya sıxılan yayın gücü ilə işləyən tüfənglərdir. ABŞ-da geniş yayılmış, partlayıcı maddə yükü və ya yüksək təzyiq altında qaz olan patronla doldurulan hermetik lüləli tüfənglər də var. Son vaxtlar xarici mətbuatda sualtı reaktiv tüfənglər və hidravlik təsirli sualtı tüfənglər də xatırlanır. Sualtı tüfənglərin adi uzunluğu 140-160 sm-dir, lakin daha qısaları da var (110-115 sm). Sualtı mağaralarda, sualtı qayaların yarıqlarında ov üçün qısaldılmış tüfənglərdən (sualtı tapançalardan) istifadə edirlər. İri balıq ovunda və suyun altında uzaq məsafəyə atəş zamanı superkompressorla təchiz olunmuş, uzunluğu 2 metr olan xüsusi gücləndirilmiş yaylı tüfənglər tətbiq edilir. Gecə sualtı ovu üçün tüfəngə bərkidilmiş batareyadan qidalanan işıq mənbəyi ilə təchiz olunmuş xüsusi tüfənglər var. Sualtı tüfənglərin adətən arxa hissəsində yüngülləşdirilmiş çiyin dayağı və ya sadəcə qarmaq, orta hissəsində isə tətik mexanizmli tapança tipli dəstək olur. Sağ ələ taxılan dəstəkləyici qolbaqlardan istifadə olunur. Suya batırılarkən tüfəngləri yüngülləşdirmək üçün bəzən onları içində hava olan boş borucuqlarla təchiz edirlər. Sualtı tüfənglərlə suyun altında atəş zamanı öldürücü məsafə tüfəngin tipindən asılı olaraq 1,5-2 metrdən 6-7 metrədək dəyişir.

Atılan mərmilər.

Sualtı ovda atılan mərmi kimi uzunluğu təxminən bir metr olan oxa taxılmış harpunlardan və ya çəngəllərdən istifadə edirlər. Oxlar adətən paslanmayan poladdan və ya alüminiumdan hazırlanır. Polad oxlar daha effektiv sayılır, çünki uçuşda daha böyük ətalətə malik olduqlarından daha böyük deşmə gücünə malikdirlər. Harpunlar adətən iri balıq ovunda, çəngəllər isə daha xırda balıq ovunda tətbiq edilir. Çəngəllər iki, üç və daha çox (yeddiyədək) dişli hazırlanır. Özünü sualtı ova necə hazırlamalı. Sualtı ovçu olmaq üçün hansısa müstəsna fiziki göstəricilərə malik olmaq tələb olunmur, sadəcə normal ağciyərləri, ürəyi, görmə qabiliyyəti və sinir sistemi olan tam sağlam insan olmaq lazımdır.

Sualtı ovla qadınlar da məşğul ola bilərlər. Xarici ölkələrdə müntəzəm olaraq sualtı ovla məşğul olan çoxlu idmançı qadın var. İdmançı özünü sualtı ova hazırlayarkən nəyi bilməlidir? Hər şeydən əvvəl o, ləvazimatla ətraflı tanış olmalı və ondan sərbəst istifadə etməyi öyrənməlidir. Maskanın və respiratorun vəziyyətinə xüsusi diqqətlə nəzarət etmək lazımdır. Suya enməzdən əvvəl maskanın, respirator borusunun bütövlüyünü və bağlayıcı klapanın işini yoxlamaq vacibdir. Məşq zamanı respiratorlu maskadan istifadəyə xüsusi diqqət yetirilməlidir. Sualtı ovçu respirator vasitəsilə nəfəs ritmini mükəmməl mənimsəməli və bunda tam avtomatizmə nail olmalıdır. Nəfəs ritmini formalaşdırmadan balıqçı suya enərkən ovdan çox öz nəfəsi barədə narahat olacaq.

Respiratorlu maskada məşq əvvəlcə quruda aparılır, sonra isə idmançı səysiz və bərabər nəfəs almağı öyrəndikdə, məşq suda davam etdirilir (balıqçı dibdə dayanır, başı ilə birlikdə suya batmış vəziyyətdə). Yalnız bu mərhələlər keçildikdən sonra məşq edən şəxs maskada ilk sınaq üzgüçülüyünü edə bilər. Əgər maskanın "təhlükəsizlik klapanı" yoxdursa, ovçu məşq zamanı dalma dərinliyini respirator borularının hündürlüyü ilə uyğunlaşdırmağı öyrənməlidir, çünki əks halda su borulara daxil olacaq. Əgər respirator klapanla təchiz olunubsa, ovçu bu barədə düşünmək zərurətindən azaddır, çünki boru suya batdıqda klapan dərhal dəliyi bağlayacaq. Avtonom dəbilqə-skafandrlardan istifadə sualtı ovçudan heç olmasa ilkin dalğıc hazırlığı tələb edir və bu hazırlığı dalğıc işində təcrübəli təlimatçının rəhbərliyi altında keçmək lazımdır. Dalma sualtı ovun ən məsuliyyətli və çətin məqamıdır. Ova başlamazdan əvvəl müxtəlif dalma üsullarının tətbiqində yaxşıca məşq etmək lazımdır. Xaricdə sualtı ovçular arasında ov axtararkən və ya onu təqib edərkən ən çox yayılmış dalma üsulları şaquli eniş, diaqonal üzrə maili eniş və dayanıqlı vəziyyətdə cüzi dərinliyə eniş kimi üsullardır. Şaquli enişdən əsasən balıq ovçunun düz altında, nisbətən kiçik dərinlikdə olduğu hallarda istifadə edirlər. Şaquli istiqamətdə sürətlə enərək ovçu hədəfi vurur. Əgər ovçunun su altında manevr etmək üçün çox vaxtı varsa, o, diaqonal üzrə daha sakit enişdən istifadə edə bilər. Biz burada dalma texnikasını ətraflı təhlil etməyəcəyik. O, əsasən adi dalma üsullarından fərqlənmir və istənilən halda bu mövzuda mövcud olan təlimatların köməyi ilə öyrənilə bilər.

Sualtı ovçu sualtı tüfəngdən sərbəst istifadə etməli və onu həm quruda, həm də suda doldurmağı bacarmalıdır. Quruda yaylı sualtı tüfəngləri və arbalet tipli tüfəngləri iki üsulla doldurmaq olar. Bir üsulda tüfəngi qundağı ilə yerə dayayır və bir əli ilə tutaraq, digər əli ilə lüləyə ox qoyub onu "itələyib yerinə salırlar. Digər üsulda lüləyə qoyulmuş oxu yerə dayayır və əl ilə tüfəngin quyruq hissəsinə basaraq onu yerinə salırlar. Suda tüfənglər belə doldurulur. Əgər dərinlik azdırsa və tüfəngi dibə dayamaq mümkündürsə, onu bir əl və ayaqlarla tutaraq şaquli qoyur, digər əllə isə oxu yerləşdirib itələyirlər. Əgər dərinlik tüfəngi dibə dayamağa imkan vermirsə, onu üzən vəziyyətdə bucaq altında ayaqlar və bir əllə tuturlar, digər əllə isə oxu qoyub yerinə itələyirlər. Hər iki halda dolduranın başı su səthindən yuxarıda olur. Tüfəngləri patronla doldurarkən patron qoyulur, sonra isə lüləyə ox yerləşdirilir. Sualtı ovçular adətən dolduruculardan istifadə edirlər, çünki bu sadə qurğu doldurmanı, xüsusilə suda, asanlaşdırır və sürətləndirir. Doldurucu ox üzərinə keçirilən və onu itələyərkən barmaqlar üçün dayaq yaradan kiçik ölçülü tirdir (formaca onlar müxtəlif olur). Doldurucunu özün də düzəltmək olar. Sualtı ovçu lastlardan istifadə etməyi öyrənməlidir, bu isə həmişə dərhal alınmır. Lastlarla üzərkən ayaqları nizamsız yelləmək olmaz. Lastlarla nizamsız hərəkətlər suda səs-küy yaradır və balıqları hürkudən hava qabarcıqları şəlaləsinin yaranmasına səbəb olur. Bundan başqa, nizamsız hərəkət zamanı balıqçının ayaqları tez yorulur.

Sualtı ovun əsas üsulları.

Xaricdə tanınmış sualtı idmançılar Dukan, Diole, Rogi və başqaları sualtı ovun aşağıdakı üsullarını tövsiyə edirlər. Əgər ovçu su hövzəsi ilə tanış deyilsə, ovdan əvvəl nəzərdə tutulan ov ərazisi tədqiq edilməlidir. Tədqiqatın məqsədi sahilin profilini, həmçinin dibin xarakterini, dərinliyin böyüklüyünü, dayazlıqların və sualtı bitkilərin mövcudluğunu və s. aydınlaşdırmaqdır. Əgər dərinlik azdırsa və dib yaxşı görünürsə, tədqiqat dalmadan aparılır. Maskadakı ovçu başı suya batmış vəziyyətdə üzür və dibə baxır. Əgər dərinlik böyükdürsə və ya su kifayət qədər şəffaf deyilsə, ovçu dibi yaxından nəzərdən keçirmək üçün dalır. Ərazi tədqiq olunub. İndi ovçu harada və hansı ovu axtarmaq lazım olduğunu bilir. Budur, qumlu dayazlıq, burada skat və ya qumlu dibi üstün tutan başqa balıq tapmaq olar. Orada, kənarda, yosun cəngəllikləri var, onların arasında çoxsaylı ov rast gələ bilər. Sahilə yaxın qayalar və daşlar var, onların arasında da balıq gizlənir. Ovçu maskanın baxış şüşəsindən dərinliyə gərgin baxaraq balıq axtarır. Düz altında, qumlu dibdə ovçu qumа gömülmüş balığın cizgilərini seçir. Bu skatdır: qumun altından onun gözlərinin qara muncuqları parıldayır. Ovçu bir saniyə də itirmədən dalır və dibə çatmadan yuxarıdan skata atəş açır, oxla onu bədəninin ortasından vurur. Bu halda skatı yuxarıdan, düz onun üstünə enərək vurmaq tamamilə düzgün üsul idi. Lakin bu, sualtı ovda atəşin heç də yeganə üsulu deyil və bu üsul heç də bütün şəraitdə məqsədəuyğun deyil. Balığı izləmə və ona atəş açma üsulları çox müxtəlifdir və bir çox cəhətdən məhz hansı balığın ovlanmasından asılıdır. Jilber Dukan Aralıq dənizində 50-70 sm-ə çatan iri sultanka balığına ovu belə təsvir edir:
"Mən adətən sultankanı 1,8 metrdən 4,5 metrədək dərinlikdə aşkar edirdim. O, əsasən daşlı dibdə və ya yosun cəngəlliklərində olur. Sultanka ovu dözüm və inad tələb edir. Bu balıq çox ehtiyatlıdır və onu hürkütmək asandır, lakin o, tez sakitləşir. Ovçu əvvəlcə uzaqda olaraq bu balığı öz varlığına alışdırmalıdır. Hərəkətsiz oturaraq o, balığın tələsmədən üzməsini, yosun cəngəlliklərində otlamasını müşahidə edir. Münasib məqamdan istifadə edərək ovçu qayalı maneənin arxasında gizlənib ova yaxınlaşır, sultanka isə əvvəlki kimi arxayındır. Balığın qumu eşələdiyi məqamdan istifadə edərək ovçu ən qısa məsafədən atəş açır".

Bu təsvirdən belə çıxır ki, ovçu ovladığı bütün balıqların vərdişlərini bilməli və bu vərdişlərə uyğunlaşmalıdır. Xarici ovçular hesab edirlər ki, balığın ən həssas yerləri baş, quyruq üzgəcinin dibi, həmçinin yan xətt orqanlarıdır. Başa dəyən zərbə adətən balığı öldürür, onurğa nahiyəsinə dəyən zərbə balığı hərəkət qabiliyyətindən və müqavimət göstərmək imkanından məhrum edir, yan xətt orqanları nahiyəsindəki yaralar isə balığın hərəkətlərinin ümumi koordinasiyasını pozur. Balığı bədəninin hansı hissəsinin atəşə açıq qalmasından asılı olaraq müxtəlif vəziyyətlərdən vururlar. Balığı böyründən vurmaq ən əlverişlidir. Balığı öndən vurmaq, hətta ən qısa məsafədən belə, çətindir, çünki bu vəziyyətdə balıq çox kiçik ölçülü hədəf olur. Yuxarıdan kürəyə atəş açmaq yalnız skat, kambala və digər yastı balıqlara, həmçinin krablara münasibətdə əlverişlidir. Qarına atəş nadir hallarda olur və bu üsulla yalnız üzən skatı və ya ovçunun üstündə olan başqa balığı vururlar.

İri və möhkəm pulcuqlu balıqları (lobiya, çəki və s.) ovlayarkən ox pulcuqlar üzərində sürüşməsin deyə ovçu balığı 45° bucaq altında vurmalıdır. Üzən balığa adi atıcılıqda olduğu kimi, qabaqlama ilə atəş açmaq lazımdır. Xarici mütəxəssislər iddia edirlər ki, sualtı balıq ovunda ovçu şikara yaxınlaşarkən manevr baxımından quruda heyvan və ya quş ovundakından daha geniş imkanlara malikdir. Bu iddia ilk baxışdan paradoksal görünə bilər, lakin mahiyyətcə doğrudur. Balıqçı balığı vurduqdan sonra şikarla birlikdə harpun ipini özünə tərəf çəkir, bu zaman həm çarxdan, həm də əllərindən istifadə edə bilər. Şikarı tez çəkmək lazımdır, çünki vurulmuş balıq harpun ipini dolaşdıra və ya hətta qıra bilər. Harpunu və ya zıpkını vurulmuş balığın bədənindən çıxarmaq kifayət qədər zəhmətli işdir. Dərinə batmış zıpkını çıxararkən adətən bıçaqdan istifadə edib zıpkının dişlərinin yanında kəsiklər edirlər.

Harpunları rahat çıxarmaq üçün onlar sökülən edilir. Bəzi sualtı ovçular vurulmuş balığın bədənindən asanlıqla çıxarılan xüsusi oxlardan - "qayçılardan" istifadə edirlər. Sualtı ov təhlükəlidirmi? Sualtı ovun özü təhlükəsizdir. Bunu ardıcıl olaraq 5-!0 il sualtı ovla məşğul olan, heç bir qəza görməyən və heç bir təhlükəyə məruz qalmayan çoxsaylı xarici idmançıların təcrübəsi inandırıcı şəkildə sübut edir. Lakin özlüyündə təhlükəsiz olsa da, sualtı ov idmançılardan ov qaydalarına və onun rejiminə qeyd-şərtsiz riayət olunması baxımından ciddi tələblər qoyur. Əgər bu qaydalar məlumatsızlıq və ya ehtiyatsızlıq üzündən pozulursa, su altında ov təhlükəli olur. Təhlükələr aşağıdakı səbəblərdən yarana bilər:
1) sualtı ovun düzgün fizioloji rejiminin, xüsusilə tənəffüs sahəsində pozulması;
2) su mühitinin sakinlərindən məhz hansılarının təhlükə törədə biləcəyini və məhz hansı təhlükəni törədə biləcəyini bilməmək;
3) ov yerinin bacarıqsız və ehtiyatsız seçilməsi;
4) sualtı silahla ehtiyatsız davranmaq. Bir neçə misal gətirək.

Əgər tənəffüsünü tənzimləməyi bacarmayan təcrübəsiz və ya ehtiyatsız ovçu həddindən artıq həvəslənib şikarın arxasınca çox dərinə dalsa və su altında uzun müddət qalsa, sağlamlığı üçün xoşagəlməz və təhlükəli nəticələrə (burundan və qulaqlardan qanaxma, huşunu itirmə, qıcolmalar, ürək fəaliyyətinin pozulması, ağciyər emfizeması) düçar ola bilər. Əgər ovçu su sakinlərinin hansı növlərinin təhlükə törədə biləcəyini bilmirsə, yandırıcı meduzadan (pilemadan) ciddi yanıqlar, tikanquyruq skatdan (dəniz pişiyindən) ağrılı, uzun müddət sağalmayan yaralar, skorpenadan (dəniz ərşindən) və ya dəniz əjdahasından zəhərli sancmalar ala bilər. Ov yerinin seçilməsində ehtiyatsızlıq sualtı ovçunun sualtı mağaraya düşməsinə, daşlar arasında sıxışıb qalmasına, balıqçı torlarına dolaşmasına və s. səbəb ola bilər. Belə vəziyyətə düşməmək üçün ovçu təhlükəsiz ov yeri seçməyi bacarmalı və balıqçı torlarından, tələlərdən, hidrotexniki qurğulardan və s. uzaq durmalıdır. Sualtı silahla son dərəcə ehtiyatla davranmaq, tüfəngin lüləsini heç vaxt özünə və ya ətrafdakılara tərəf tutmamaq lazımdır. Sualtı tüfəng heç də zərərsiz şey deyil və o, insana ciddi yaralar vura bilər. Onu da unutmaq olmaz ki, quruda sualtı tüfəng suda olduğundan qat-qat uzağa (20-30 metrə və daha çox) atır. Düzgün ov rejiminə riayət etməklə, sayıqlıq və ehtiyatlılıq göstərməklə sualtı ovçu bütün bu xoşagəlməz hallardan qaça bilər. Köpəkbalıqları və səkkizayaqlılar barədə çoxlu qorxulu hekayələr mövcuddur, lakin bu hekayələrdə adətən böyük şişirtmələr olur.

Bizim sularda (Yapon dənizində) səkkizayaqlılara rast gəlinir, lakin onlar sualtı ovçu üçün təhlükə törətmir. Səkkizayaqlı qorxaqdır və ovçudan qaçır. Xəncər və ya harpunla başından dəqiq vurulduqda o, asanlıqla sualtı ovçunun şikarına çevrilir. Köpəkbalıqlarına gəldikdə isə, Qara dənizdə yaşayan nisbətən kiçik, tikanlı köpəkbalığı adlanan növ təhlükə törətmir. Lakin bu köpəkbalığını ovlayarkən ehtiyatlı olmaq lazımdır, çünki o, üzgəc tikanları ilə xeyli ağrılı yaralar vura bilər. Uzaq Şərq sularında olan daha iri siyənək köpəkbalığı da təcrübəli ovçu üçün qorxulu deyil. Jilber Dukan sualtı ov haqqında kitabında Aralıq dənizində köpəkbalıqları ilə dəfələrlə qarşılaşmalarından danışır. Bu qarşılaşmalar bütün hallarda tamamilə uğurla başa çatıb, çünki köpəkbalıqları Dukana heç bir diqqət yetirməyiblər. Digər tanınmış sualtı ovçu və fotoqraf Hans Hasın da köpəkbalıqları ilə qarşılaşmaları uğurla başa çatıb. İngilis mətbuatında təsvir olunan, üzgüçüləri köpəkbalıqlarından qorumaq üçün kiçik cihazı bizdə də sınaqdan keçirmək yaxşı olardı. O, batareyadan qidalanan və üzgüçünün ətrafında köpəkbalığını qorxudan elektrik sahəsi yaradan iki qatlanan elektroddan ibarətdir. Cihaz çox yığcamdır və üzgüçünün kəmərindən asılan kiçik çantaya yerləşir. ----------

Qeyd: şəkillər C. Oldricin "Təcrübəsiz ingilislər üçün sualtı ov" kitabından götürülüb. SSRİ-də sualtı ovun imkanları. Sovet İttifaqının uzunluğuna görə nəhəng dəniz sahili və çoxsaylı daxili su hövzələri sualtı ovun inkişafı üçün əlverişli şərait yaradır. Su hövzələrimizin çoxu qiymətli balıq növləri ilə son dərəcə zəngindir. Lakin sualtı ov ölkənin bütün rayonlarında mümkün deyil: bu, iqlim şəraitindən və su hövzələrinin özlərinin xüsusiyyətlərindən, əsasən onların temperatur rejimindən və suyun şəffaflığından asılıdır. SSRİ-nin geniş ərazisində iqlimin müxtəlifliyi ilə əlaqədar su hövzələrimizdə suyun temperaturu eyni deyil və bundan başqa, il ərzində xeyli dəyişir.

Sualtı ov üçün yalnız ilin isti vaxtında kifayət qədər qızan su hövzələri yararlıdır. Sağlamlığa zərər vermədən çimmək mümkün olan yerdə ov etmək olar. Məlum olduğu kimi, tibb suyun temperaturu 18°-dən yuxarı olduqda çimməyi tövsiyə edir. İlin isti vaxtında orta zolağın su hövzələrinin əksəriyyəti və cənub su hövzələri belə su temperaturuna malik olur. Bu dövrün davamiyyəti su hövzəsinin coğrafi mövqeyindən və hava şəraitindən asılıdır. Məsələn, Qara dənizdə bu mövsüm adətən təxminən beş ay davam edir, Moskvaətrafında isə bu müddətin yalnız yarısı qədər. Dənizdə ov mövsümü çimmə mövsümü ilə üst-üstə düşür, daxili su hövzələrində isə suyun qızma xüsusiyyətlərinə görə bir qədər qısalır. Təbii ki, sualtı ovçu, üzgüçüdən fərqli olaraq, suyun qızması müəyyən dərinliyə çatana qədər gözləməyə məcburdur. Göllərdə və su anbarlarında suyun qızması adətən yalnız üst təbəqəni əhatə edir, onun altında isə soyuq su təbəqəsi qalır və bu təbəqələrin sərhədində bir neçə dərəcəlik kəskin temperatur fərqi yaranır. Temperaturun bu kəskin dəyişməsinin baş verdiyi su təbəqəsi "temperatur sıçrayışı təbəqəsi" adlanır. Temperatur sıçrayışı təbəqəsi səthə yaxın yerləşdiyi hallarda sualtı ov qeyri-mümkün olur. Bu səbəb sualtı ovun inkişafını təkcə göllərimizdə və su anbarlarımızda deyil, Baltik dənizində də çətinləşdirir. Ovun uğurunu müəyyən edən mühüm şərtlərdən biri də suyun şəffaflığıdır. Aşağı şəffaflıq balığın axtarılmasını və uğurlu atəşi çətinləşdirir.

Bir qayda olaraq, ovçu su hövzəsinin dibini görməlidir. Bu səbəbdən şəffaflığı az olan su hövzələrində ov sahələrinin dərinliyi, deməli, həm də sahəsi daha az olacaq. Suyun şəffaflığı suda olan yad hissəciklərin miqdarından asılıdır. Yağış dövründə sahil axını gücləndikdə, dalğalanma zamanı, həmçinin fito- və zooplanktonun inkişafı zamanı o, xeyli azalır. Suyun şəffaflığını suya salınmış ağ diskin (şərti diametri 30 sm) görünmə həddi kimi müəyyən etmək qəbul olunub. Suyun şəffaflığının, məsələn, 6 m olduğunu deyəndə bu o deməkdir ki, həmin su hövzəsində 6 m-dən artıq dərinliyə endirilmiş disk səthdən görünmür. Sualtı ovun ən uğurlu aparıldığı Aralıq dənizində suyun şəffaflığı çox yüksəkdir və 20-60 m-ə çatır.

SSRİ-nin dənizlərində və daxili su hövzələrində suyun şəffaflığı müxtəlifdir. SSRİ-nin bəzi gölləri üçün o, aşağıdakı rəqəmlərlə səciyyələnir: Teletskoye gölü - 22 m-ədək Valday gölü - 5,5 m-ədək Turqoyak gölü - 12 m-ədək Seliger - 3,5 m-ədək Pereslavl gölü - 8,5 m-ədək Bir çox göllərdə və su anbarlarında yayda suyun şəffaflığı aşağı olur. Məsələn, Moskva yaxınlığında, Kosino stansiyası yanındakı Beloye gölündə yayda suyun şəffaflığı 0,6-0,8 m-ə qədər azalır. Çayların əksəriyyətində də suyun şəffaflığı aşağıdır. Buna görə bu su hövzələrində ov imkanları xeyli məhduddur. Qara dənizdə bəzi yerlərdə suyun şəffaflığı 20-30 m-ə, Aral dənizində 24 m-ə çatır. Yapon dənizinin suları yüksək şəffaflığa malikdir. Bu dənizlərin sahil zonasında suyun şəffaflığı bir qədər azalır, lakin orada da uğurlu sualtı ov üçün kifayətdən artıqdır. Xəzərdə və xüsusilə Azov dənizində suyun şəffaflığı daha aşağıdır, lakin burada ov tamamilə mümkündür. Sualtı ov üçün ən əlverişli şəraiti cənub günəşinin və isti şəffaf suyun sahil faunası və florasının zənginliyi ilə birləşdiyi Qara dənizdə tapmaq olar. Burada ov mövsümü may ayının ortasından oktyabrın əvvəlinədək davam edə bilər.

Qara dənizin suyunun temperaturu bəzən səthdə 28°-yə, 50 m dərinlikdə isə 21,7°-yə çatır. Suyun səth təbəqəsi ən yaxşı avqustda qızır. Bu vaxt suyun orta temperaturu Batumi yaxınlığında 24,4°, Kerç boğazı rayonunda 23,3°, Krımın cənub sahilində 22,2-23,2°, Tarxankut burnu yaxınlığında 22,8°, Odessa yaxınlığında 21,6°, Dnepr limanında 22,2° təşkil edir. Qara dənizdə 167 növ balıq yaşayır ki, onların çoxu sualtı ovçunun ovuna çevrilə bilər. Sahil sularında, yosunla örtülmüş daşlıqlar və qayalar arasında sualtı ovçu özünəməxsus "hürkülməmiş ov" diyarına düşür. Burada adları sanki sualtı ovda rollarını əvvəlcədən müəyyən etmiş balıqlar çoxlu sayda yaşayır. Bildirçin, qarabağır, iri qarabağır - petropsoro kimi balıqlar, həmçinin qubanlar fəsiləsindən olan digər balıqlar sualtı ovçunun ən çox rast gəlinən ovudur.

Kefal, dəniz dabanbalığı və dəniz xortumu - skorpena ilə daimi, dəniz xanı balığı - smarida, iynəbalıq, dəniz xoruzu - trigla və daha iri balıqlarla tez-tez qarşılaşmalar ovu çox rəngarəng edəcək. Ovçunun şikarı uzunluğu 1 m-dən çox, çəkisi 32 kq-a çatan açıq rəngli qorbıl və uzunluğu 50 sm, çəkisi 3-4 kq olan tünd qorbıl kimi balıqlar, həmçinin uzunluğu 1,5 m-ə qədər olan iki növ Qara dəniz köpəkbalığı ola bilər. Qumlu dib sahələrində yaşayan kambala - qlassa və dəniz dili yaxşı şikardır. Qara dənizdə geniş yayılmış daha iri kambala-kalkan (çəkisi 15 kq-a qədər) yayda adətən 20 m-dən dərində qalır və ovçu üçün əlçatmazdır. Sahil yaxınlığında onun 17 sm-ə qədər olan körpələrinə rast gəlinir. Xüsusilə qumlu çimərliklərin yaxınlığında tez-tez iri skatlar - uzunluğu 1 m-dən çox olan dəniz tülküsü və ayrı-ayrı hallarda nəhəng ölçülərə (2,5 m-ə qədər) çatan təhlükəli dəniz pişiyi ilə qarşılaşmaq olar. Dəniz şeytanına - uzunluğu 1,5 m-ə qədər olan yırtıcı dib balığına da rast gəlmək mümkündür. Bu yırtıcı adətən quma girir və orada pusquda oturaraq şikarını - başqa, daha xırda dib balıqlarını gözləyir. Sahil sularında xırda balıqları təqib edən sürətli dəniz balıqlarının - stavrida, skumbriya, pelamida, bəzən isə tunların sürüləri ola bilər. Tun çox iri balıqdır, ayrı-ayrı hallarda uzunluğu 3 m-ə, çəkisi 600 kq-a çatır. Xarici sualtı ov təcrübəsində tun ovlanması halları nadirdir, baxmayaraq ki, bu balıq ovun yayıldığı rayonlarda tez-tez rast gəlinir.

Qara dənizdə nərəkimilərin ən qiymətli növləri uzunluğu bir neçə metrə çatan bölgə, uzunluğu 2 m-ə qədər olan nərə, uzunburun və qaya balığı ilə təmsil olunur. Nərəkimilərin çoxaldığı çaylarda hidrotexniki tikintilərlə əlaqədar onların ehtiyatlarının təbii bərpası şəraiti pisləşib. Bu balıqların sənaye ovu ehtiyatların vəziyyəti nəzərə alınmaqla xüsusi qənaətlə aparılır. Eyni zamanda onların süni çoxaldılması üzrə böyük və mürəkkəb işlər görülür. Görünür, bu balıqların ovu qadağan edilməli idi. Sualtı ov qaydaları tərtib edilərkən bu hal mütləq nəzərə alınmalıdır. Belə qaydalar mütləq tərtib olunmalıdır. Qara dənizdə sualtı ovçu sadalanan dəniz balıqları ilə yanaşı iri xərçənglər də ovlaya biləcək. O, iri molyusk - rapananın gözəl balıqqulaqlarını tapacaq, delfinlərin əhatəsində də ola bilər. Təhlükəli qarşılaşmalar da mümkündür. Bilməməzlik və ehtiyatsızlıq ucbatından dəniz əjdahasından - uzunluğu 30 sm-dən çox olmayan, təhlükəli zəhərli tikanlarla silahlanmış kiçik balıqdan böyük xoşagəlməzliklər görmək olar. Bu balıq dibdə qalır, adətən quma girir. Dəniz xortumunun (skorpena) bel üzgəcində zəhər ifraz edən xüsusi vəzi ilə birləşmiş bərk zəhərli şüa var. Qara dənizdə rast gəlinən qılınc balığı müəyyən təhlükə yaradır. Elə hallar məlumdur ki, qılınc balığı saatda təxminən 100 km sürətlə hərəkət edərək qılıncı ilə nəinki qayıqları, hətta gəmilərin təbəqə mislə örtülmüş palıd örtüyünü də deşib.

Sualtı ov Azov dənizində, Xəzərdə və Aral dənizində geniş yayıla bilər. Uzun ov mövsümü və qiymətli balıq növlərinin bolluğu, onların arasında əsas əhəmiyyəti iri keçici və yarımkeçici balıqlar - çapaq, çəki, sıf, nərəkimilər və s. daşıyır, bu su hövzələrində ova özünəməxsus xarakter verəcək. Azov dənizində ovçu çoxsaylı bıçqı balıqları və dəniz balıqları ilə qarşılaşacaq: iri kambala-kalkan, kefal, iynəbalıq və başqaları, onların arasında dənizin cənub hissəsində pelamida, skumbriya və hətta tun kimiləri də ola bilər. Burada tez-tez böyük delfin sürülərini də görmək olar. Xəzərin şirinləşmiş hissələrində müxtəlif şirin su balıqları ilə qarşılaşmaq mümkündür, onların arasında nəhəng naqqa və durnabalıqlarına rast gəlinir. Xəzərin dəniz sahili boyunca bıçqı balıqları, kefal, siyənəklər rast gəlinir, bəzən burada Xəzər suitisi də ola bilər. Şəffaf sulu Aral dənizi ovçuya balıqların kəşfiyyatı və sualtı müşahidələr üçün müstəsna imkanlar yaradacaq.

Uzaq Şərqdə Yapon dənizinin sahillərində, o cümlədən Vladivostok ətrafında sualtı ov üçün əla şərait var. Burada üç aydan az davam edən nisbətən gec və qısa çimmə mövsümünə baxmayaraq, Uzaq Şərq Primoryesinin cənub hissəsi ən yaxşı sualtı ov yerlərindən biridir. Yapon dənizinin mənzərəli sahilləri qayalı buxtalarla kəsilib və vəhşi bitki cəngəllikləri ilə örtülüb. Dənizin sahil zonası rəngbərəng dəniz kirpiləri və ulduzları ilə sıx məskunlaşıb. Burada iri molyusklar və trepanqlar, qırmızı yosun, dəniz kələmi, zostera, sarqass və digər gözəl yosunların cəngəllikləri rast gəlinir. Sualtı qayaların yarıqlarında səkkizayaqlar yaşayır, zostera cəngəlliklərində güclü qısqaclarla silahlanmış iri məxməri-yaşıl üzən xərçənglər gizlənir. Sahil sularındakı balıqlardan tikanlı köpəkbalığı, bir neçə növ skat, skumbriya, dəniz sıfı, Yapon xortumu, terpuqlar, bıçqı balıqları, o cümlədən iri bıçqı - yaok (uzunluğu 70 sm-ə qədər), qəribə parlaq rəngli aqonomallar və digər zirehli balıqlar, çoxsaylı kambalalar (orta uzunluğu 40 sm), bəzən nəhəng tunlar, siyənək köpəkbalığı və bir çox başqaları rast gəlinir.

Sualtı ovçu burada iri, zəngin ov əldə edəcək. Sovet İttifaqının daxili su hövzələrində sualtı ov dəniz ovundan heç də az maraqlı deyil, baxmayaraq ki, onun şəraiti bəzən daha çətin ola bilər. İsti yay günündə, "ölü dişləməzlik" saatlarında sualtı balıqçı-ovçu ona tanış olan çapaq çuxurlarını, durnabalığı, ağcaqızıl balığı, xanıbalığı, qızılxanı və digər iri balıqların məskən saldığı sakit durğun suları gözdən keçirə bilər. "Başıaşağı burulğana" baş vurub sualtı həyatı öz gözlərinlə görmək, ovu öz zövqünə görə seçmək maraqlıdır. Hətta qısa sualtı gəzintilər belə balıqçı-ovçuya balıqların həyatının bir çox sirlərini açacaq. Ölkəmizdə sualtı ovun ardınca sualtı turizm və sualtı fotoqrafiya da inkişaf edəcək. Etiraf etmək lazımdır ki, sualtı ovun idman növü kimi inkişafı işində bir sıra xarici ölkələrdən ciddi şəkildə geri qalmışıq. Bəzən sualtı ovun çox baha başa gələn idman növü olduğu barədə qəribə fikir eşitmək olur. Lakin bu fikir tamamilə yanlışdır. Sualtı ov heç də seçilmişlərin idmanı deyil. O, əhalinin ən geniş təbəqələri üçün əlçatandır və xaricdəki sualtı ovçular arasında fəhlələr, fəhlə qadınlar, tələbələr, yazıçılar, elm və incəsənət xadimləri var.

Ölkəmizdə sualtı ovun geniş inkişaf etməsi üçün bizdə kütləvi idman və idman balıqçılığı işinə rəhbərlik etməyə çağırılmış idman təşkilatlarının bu işlə yaxından məşğul olması zəruridir. Sualtı ovun yayılmasında komsomolun böyük rolu var. Səhiyyə orqanlarımız sualtı ovçular üzərində tibbi nəzarət və müşahidə sistemini düşünüb hazırlamalıdır: ilkin və təkrar tibbi müayinələrin qaydasını müəyyən etməli, bu idman növü ilə məşğul olmaq istəyən şəxslərin sağlamlıq vəziyyətinə dair tələblər toplusunu təyin etməlidir. Sualtı ovun təhlükəsizliyini təmin etmək üçün tədbirlər sistemi də işlənib hazırlanmalıdır. Sualtı ovçular üçün sualtı ov hüququ verən, vaxtaşırı yenilənən xüsusi vəsiqənin tətbiqi barədə düşünmək lazımdır. Hazırda SSRİ-də sualtı ovun inkişafını ləngidən əsas amil ləvazimatın olmamasıdır. Yerli ləvazimatın buraxılması işinə başlanılıb, lakin bu iş çox yavaş gedir və bu ləvazimat hələ də ölkə üzrə geniş satışda yoxdur. Bu işi sürətləndirmək lazımdır. Əsas ləvazimatdan, yəni sualtı tüfəngdən, maskalardan, üzgəclərdən başqa, xaricdə geniş yayılmış portativ dərinlikölçənlər və exolotlar, suyakeçirməz fotoaparatlar, saat və kompaslar üçün suyakeçirməz qablar, məsaməli rezindən istilik saxlayan kostyumlar, sualtı ovçular üçün kəmərlər və s. kimi köməkçi ləvazimatın buraxılmasına başlamaq lazımdır. Bu əşyalardan başqa, xilasetmə ləvazimatının — tez çıxarılan jiletlərin, qəza zamanı karbon qazı ilə şişirdilən çiyinliklərin və s. nümunələrini hazırlamaq və onların istehsalına başlamaq lazımdır. Sovet İttifaqının idman ictimaiyyəti sualtı ova böyük maraq göstərir. Şübhə yoxdur ki, yaxın gələcəkdə sualtı ov bizdə ümumi tanınma qazanacaq və kütləvi, sevimli idman növünə çevriləcək. AMERİKALI SUALTI OVÇUNUN XATİRƏLƏRİ Nyu-Yorkda nəşr olunan "Popular Science" ("Populyar elm") jurnalının 1955-ci il iyul sayında Uesli S. Qrizvoldun idmançı-balıqçı Homer C. Lokvudun sözlərindən yazdığı maraqlı bir yazı dərc olunub. Orada artıq kifayət qədər təcrübəsi olan bu sualtı ovçunun macəralarından bəhs edilir. Homer C. Lokvud Sakit okeanın Kaliforniya körfəzində sualtı ovla məşğul olur. O, təkcə həvəskar balıqçı deyil, həm də fotoqraf olduğundan, hekayəsini sualtında çəkilmiş fotoşəkillərlə təsvir edə bilib. Bəzi fotoşəkillərdə suyun altında heç bir geyimsiz — Lokvudun dediyi kimi, "öz dərisində" — üzən insanı görürük. Onun ayaqlarına qaz pəncələrini xatırladan rezin üzgəclər bərkidilib. Üzündə iri gözlüklü kiçik rezin maska var ki, bu da üzgüçüyə gözlərini dəniz suyunun təsirinə məruz qoymadan ətrafı kifayət qədər geniş görməyə imkan verir. Gözlüyün aşağısından nəfəs verilən hava üçün arxaya əyilmiş çıxış borusu çıxır. Üzgüçünün əlində Lokvudun "nizə tüfəngi" adlandırdığı, zıpkın atmaq üçün sadə bir qurğu var. Digər fotoşəkillərdə idmançı rezin kostyumda, əlində fotokamera ilə çəkilib. Homer C. Lokvudun hekayəsinin qeydini təqdim edirik: "Bütün boş vaxtımı suyun altında keçirirəm. Hər şənbə və bazar günü, il boyu skafandrsız, "öz dərimdə" baş vurmağa gedirəm. 46 yaşım var, üç uşaq atasıyam. Los-Ancelesdə idarəçi işləyirəm. Yəqin ki, insanların əksəriyyəti düşünərdi ki, mənim yaşımda bir kişiyə qolf və ya kart oynamaq daha çox yaraşardı. Baş vurmaq, deyərdilər, uşaq işidir.

Skafandrsız dalğıclıq indiyədək məşğul olduğum ən maraqlı idman növüdür. Halbuki onunla cəmi dörd il əvvəl məşğul olmağa başlamışam. Sağlam bədən, yaxşı ürək və gözəl istirahət naminə bəzi narahatlıqlara dözmək istəyi - bunun üçün lazım olan hər şey bundan ibarətdir. Neçə dəfə suitilər oynaşarkən məni cızıb, burunlarını mənə söykəyiblər, istəsəydilər isə məni ikiyə bölərdilər! Məni səkkizayaq da dişləyib (özü də tamamilə mənim günahım üzündən!). Bir dəfə böyük dərinlikdə nizə ilə vurduğum 92 funtluq balıq qəzəblə çırpınır və məni yosun topası kimi arxasınca sürüyərək qaçırdı. Amma mən təslim olmuram. Bir neçə ən sadə qaydaya əməl etsən və heç vaxt özünü itirməsən, bu idman təhlükəsizdir. Vaxtilə mən ehtiraslı balıqçı idim: həm tilovla, həm də spinninqlə balıq tuturdum. Amma balıqlara özün yaxınlaşmaq nə qədər maraqlıdır! Axı mən ən maraqlı balıq növünü izləyə, onu pusquda gözləyə və bəxtim gətirsə, "nizə tüfəngi" ilə vura bilərəm. Bu, oturub balığın özünün qarmağa düşməsini gözləmək kimi deyil. Uzun illər fotoqrafiya ilə də maraqlanmışam və bu, mənim işimə yaradı. Suyadavamlı futlyarı özüm düzəltdim, ekspozimetri içərisinə, dərinlik göstəricisini isə çölünə quraşdırdım. Dəyişdirilə bilən linzaları olan iki "Leyka" fotoaparatım var. Onlardan birinə adi plyonka, digərinə rəngli plyonka taxıram. Sualtı şəkil çəkməyə gedəndə hər ikisini özümlə götürürəm: birini şəffaf futlyarımın içinə bərkidirəm, digərini isə qayığa və ya çamadana qoyuram. Suyun altında qeyri-adi, heyrətamiz mənzərələri çəkməyin nə qədər zövqlü olduğunu təsəvvür edə bilməzsiniz! ...Qışın ortasında, dənizin temperaturu hətta Cənubi Kaliforniya sahillərində belə 50°-yə (Farenheytlə) düşəndə - belə sudan adamın qanı donur,- rezin kostyumumun altından iki yun sviter və uzun şalvar geyinirəm. Kostyumun üstündən daha bir sviter geyinirəm,- düzdür, isti olsun deyə yox, kostyumu iti daşlara cırmamaq üçün. Belə şəraitdə, məncə, artıq "öz dərisində dalmaq" demək düzgün deyil. Ona görə də bunu ən yaxşısı "idman dalğıclığı" adlandırmaqdır. Axı hətta yayda da elə olur ki, rezin kostyumda dalıram! Katalina adasının çoxsaylı kiçik körfəzlərindən birində sakit suya çatanda lövbər salıram və suya çıxışa hazırlaşmağa başlayıram. Hava çıxarmaq üçün borucuğu olan maskanı, ağırlıq kəmərini (içində təxminən 5 funt qurğuşun var və bədənin üzmə qabiliyyətini aradan qaldırmaq üçündür) və ayaqlara rezin ləpirləri taxmaq lazımdır.

Bu üzgəclər üzgüçünün sürətini xeyli artırır və əllərini azad edir - o, "nizə tüfəngi" və fotoaparatla rahatca işləyə bilir. Sualtı balıq ovu üçün özümlə rezinlə işləyən nizə tüfəngi götürürəm. Düzdür, o, sıxılmış hava ilə işləyən digər tip tüfəng qədər güclü vurmur. Lakin onun zərbə gücü 120 funtdur, bu da çəkisi '100 funta qədər olan balığı öldürmək üçün tamamilə, tamamilə kifayətdir *.

Əgər yalnız şəkil çəkmək üçün gedirəmsə, iki fotokameradan birini götürüb suyadavamlı futlyara yerləşdirirəm. Bundan əlavə, həmişə özümlə şişirdilmiş avtomobil kamerası və mümkünsə, bir yoldaş götürürəm: hər ikisi təhlükəsizlik üçün vacibdir. Sən dalarkən yoldaşın sahildə növbə çəkir, sonra onu əvəz edirsən və o dalarkən sən növbə çəkirsən. Gözlənilməz bir şey baş verərsə - birdən kostyum ələ versə və ya çox yorulsan - mütləq dincəlmək üçün yer olmalıdır. Elə burada rezin avtokamera lazım olur. Siz dalırsınız, o isə yuxarıda özü üçün üzür. İki dəqiqəyə o, uzağa üzüb gedə bilməz, siz isə suyun altında iki dəqiqədən çox qala bilməyəcəksiniz. "İki dəqiqə? Suyun altında iki dəqiqə qalmağın nə marağı var ki?" Doğrudan da, bu, qeyri-adi dərəcədə az görünür. Amma axı poliqonda təcrübəli atıcı iki dəqiqəyə 25 atəş aça bilər, özü də dəqiq atəşlər! Dənizdə isə iki dəqiqəyə mən 30 fut dərinliyə enməyə, fotoaparatı məni maraqlandıran obyektə tuşlamağa, dörd şəkil çəkməyə və suyun üzünə çıxmağa macal tapıram. Yaxud 15 funtluq omarı tapıb yaxalamağa, ya da gizlicə yaxınlaşıb əla bir balığı nizə ilə vurmağa macal tapıram. Bir dəfə suitinin şəklini çəkmək qismət oldu. Sonralar bunu xatırlayanda hətta gülməyim tuturdu: suiti hava udmaq üçün üç dəfə yuxarı qalxdı, mən isə bir dəfə də yox **. Əlbəttə, su soyuq olanda mən orada hətta bir dəqiqə də qala bilmirəm. Soyuqdan güc azalır, baş donur və lazımınca işləməyi dayandırır. Yayda isə, isti olanda, suyun altında daha uzun müddət qalmaq olar. Hətta elə maraqlı bir şey görsən ki, güclü təzyiqin xoşagəlməz təsirini unudasan, 55 fut dərinliyə də enmək olar. Skafandrsız dalan bir dostum hətta 80 fut dərinliyə dalıb. Məsələ burasındadır ki, o, 30 dollar ödədiyi təptəzə nizə tüfəngini suya salmışdı və nəyin bahasına olursa-olsun onu çıxarmağı qərara aldı. Düzdür, bundan sonra o, elə yorğunluq hiss etdi ki, yalnız iki gündən sonra dincəlib özünə gəldi. * 454 q-a bərabər olan ingilis funtu nəzərdə tutulur. ** Görünür, bu təsadüfdür. Xəzər suitisi suyun altında 6 dəqiqədən çox qala bilər.- Red. qeydi.

Gecə dalmaq xüsusilə maraqlıdır. Cənubi Kaliforniya sahillərində bir neçə nəfər bu idman növü ilə məşğul olur. Mən su keçirməyən cib fənəri ilə dalıram. Yeri gəlmişkən, bu, omar tutmaq üçün əla üsuldur. Onlar gecələr yemək axtarmaq üçün yuvalarından çıxırlar. Bizim sevimli yerimiz Rendondou Biçin yaxınlığındadır. Orada batmış bir körpü var, dirəkləri isə su səthindən təxminən 15-20 fut dərinlikdədir. Omarlar da məhz onların üstündə oturub elektrik işığına zillənirlər - elə bil lap sizi gözləyirlər. Bizim Kaliforniya körfəzinin sularında təhlükəli heyvanlar rast gəlinir, amma heç də haqqında tez-tez yazıb danışılanlar deyil. Məsələn, köpəkbalıqları heç vaxt yaxına üzmürlər. Səkkizayaqlılar bizi görən kimi qaçırlar. Düzdür, bir dəfə məni səkkizayaqlı dişləmişdi. Amma bu ona görə oldu ki, mən onu qoltuğuma sıxıb sahilə sürükləyirdim. Bilmirdim ki, onun çənəsi iç tərəfdə yerləşir. Dişləməsindən qalan hiss isə elədir ki, sanki böyük tibbi şprislə iynə vurublar. Dəniz ilanbalıqlarının dişləri əvəzinə iynələri var. Onlar adətən omarların yaşadığı yuvalarda olurlar. Nadir hallarda dişləyirlər, yalnız omarı tutmaq üçün əllərini gəzdirəndə əlini düz onların ağzına salsan, onda başqa. Tikanlı skatlar da təhlükə törətmir - təkcə sudan girib-çıxanda onların üstünə basmayın. Bəzi növləri əqrəb kimi iynələrini qamçı tək əyə bilirlər. Onların sancması çox ağrılıdır, amma üzgəcli ayaqlarınızı suda çırpmaqla onları həmişə qorxuda bilərsiniz. Tünd-bənövşəyi tikanlı dəniz kirpiləri iynə sancılmış yastıqcalara bənzəyir. Onlar yosunlara yapışır və yuvalarda uzanırlar, əgər onların üstünə bassanız və ya toxunsanız, iynələr bədənə batıla bilər.

Lakin su altında başıma gələn ən riskli macəra bütün bu təhlükələrlə bağlı deyildi. Onlardan yayınmaq elə asandır. Mən isə, necə deyərlər, özüm bəlanı axtarıb tapdım. Bu, 1953-cü ildə Meksikada, Quaymas yaxınlığında sahildə baş verdi. Mən 20 fut dərinlikdə idim və nəhəng bir "brumteyl-qrouper"ə * yaxınlaşdım. O, dünyanın ən eybəcər balığı sayılır. Balıq mən ondan 2-3 fut məsafədə olana qədər tənbəl-tənbəl məni izləyirdi. Və elə bu məsafədən - mənə elə gəlirdi ki, bu, çəlləkdə üzən balığa atəş açmaq kimi bir şeydir - nizə tüfəngimdən atəş açdım. Nizə ona sancılan kimi əjdaha kuryer qatarı kimi götürüldü və, vallah, ondan çıxan səs də düz kuryer qatarının səsi kimi idi - nəhəng quyruğu ilə suyu elə döyürdü. Nizə möhkəm oturmuşdu və mən balığın arxasınca şığıyırdım. Əgər ehtiyat ip olmasaydı, balıq məni çox uzağa apara bilərdi, ya da belə gözəl ovu buraxmalı olardım. Balıq dartınanda ip açılmağa başladı və beləliklə, məndə hələ 50 fut ehtiyat ip var idi. Yaxşı ki, özümü itirmədim və vaxtında bədənimi başı yuxarı çevirmək ağlıma gəldi. Nəhayət, balıq məni səthə çıxardı.

92 funtluq leşi sahilə çıxarana qədər hələ uzun müddət əlləşməli oldum. Amma indi heç olmasa rahatca nəfəs ala bilirdim. Təhlükə sovuşanda yorğunluqdan və keçirdiyim gərginlikdən az qala huşumu itirəcəkdim. Yenə də indi də belə macəradan imtina etməzdim - idman dalğıclığı budur!" Lokvudun hekayəsi, Amerika mətbuatının adətinə uyğun olaraq, əsasən sensasiya üçün nəzərdə tutulub. Məsələn, skafandrsız 80 fut dərinliyə dalmağı hansı hallarda olursa olsun tövsiyə etmək çətin ki mümkün olsun... Bu, həddindən artıq nağıla oxşayır. Su altında səkkizayaqlılarla döyüşlər də qeyri-adi hallar sırasına aiddir. * Dəniz xanıbalıqları cinsindəndir. Bədəni qırmızımtıl rəngdədir. Uzunluğu üç metrə çatır. Vətəgə əhəmiyyəti var. Red. qeydi. * * * SUALTI OVÇULUQ TƏCRÜBƏSİNDƏN (Ceyms Oldricin "Təcrübəsiz ingilislər üçün sualtı ov" kitabından fəsil)

Bir müddət əvvəl İngiltərədə tanınmış yazıçı Ceyms Oldricin "Təcrübəsiz ingilislər üçün sualtı ov" adlı kiçik kitabı nəşr olunub. Sovet İttifaqında geniş tanınan "Şərəf işi", "Dəniz qartalı", "Diplomat", "Ovçu" və s. kitabların müəllifi Ceyms Oldric ehtiraslı ovçu və balıqçı idmançıdır. Son illərdə o, xüsusilə sualtı ovçuluğa həvəs göstərir və broşürünü də məhz buna həsr edib. Orada su altında necə ov etmək, balığı necə güdmək, hansı avadanlığa sahib olmaq və ona necə qulluq etmək lazım olduğundan bəhs edilir. Kitabçasının ön sözündə Oldric yazır: "Sualtı ov haqqında son zamanlar çıxan kitab və filmlər selindən sonra bir neçə yüz min ingilis bu ovun ləzzətini və həyəcanını özü yaşamaq istərdi, lakin səhvən düşünür ki, bu onlar üçün əlçatmazdır. Bu kitab həmin həvəskarlara sualtı macəraların onlar üçün necə əlçatan olduğunu göstərməyi qarşısına məqsəd qoyur..." Oldric öz kitabında Aralıq dənizində sualtı ovdan danışır. O, elə belə də yazır: "Bu, üç həftəlik məzuniyyəti olan, Aralıq dənizi sahilinə gələ bilən, üzməyi (heç olmasa bir az) bacaran və təchizata (tüfəng, maska, tənəffüs borusu və rezin üzgəclər) on-on beş funt sterlinq xərcləyə bilən ingilis üçün kitabdır.

Kitab sizə balığı necə və harada axtarmağı, onu necə ovlamağı və sualtı ovla məşğul olmağa başladıqdan cəmi bir neçə gün sonra ləvazimatınızdan ən yaxşı şəkildə necə istifadə etməyi izah edir, çünki təlimat və məsləhət olmadan yeni başlayan idmançının uğurlu balıqçı olması çətindir. Ümid edirəm ki, kitab hamı üçün faydalı olacaq. Lakin öz təcrübənizin cazibəsi, bu idmanın əyani sevinci və maraqlılığı, sualtı həyatı müşahidə etmək – şüşə maskanı taxdığınız o möcüzəli anda sizin olan hər şey – heç nə ilə müqayisə edilə bilməz, təsvirəgəlməzdir və ən yaxşı halda təcrübədə dərk edilir". Müəllifin özünün illüstrasiya etdiyi Oldricin kitabı bir neçə fəslə bölünüb, onların adları özü hər şeyi deyir: "Bütün bunlar nə haqqındadır?", "Ləvazimat", "Ləvazimatdan necə istifadə etməli", "Dalış", "Balıq və onu harada tapmaq olar", "Ov, ümumi məlumatlar", "Ov, xüsusi məlumatlar", "Sualtı ovçunun təcrübəsindən faktlar və müxtəliflik", "Əlavə ləvazimat və ona qulluq", "Aralıq dənizi balıqlarının siyahısı" və "Balıq yeməklərinin reseptləri". Oldricin kitabı Aralıq dənizinin materialı əsasında yazılsa və o hövzənin balıqlarından bəhs etsə də, orada deyilənlərin hamısı bizim cənub dənizlərimizə, xüsusən də Qara dənizə aiddir, çünki Aralıq dənizində rast gəlinən balıqların əksəriyyəti bizim Qara dənizdə də yaşayır. Ovun texnikasına və ləvazimata gəlincə, onlar həm dəniz, həm də çay və göl olmaqla bütün su hövzələri üçün eynidir.

Buna görə də Oldricin kitabı bizim həvəskar idmançı balıqçılarımız üçün son dərəcə maraqlı və faydalı vəsait ola bilər. Ceyms Oldricin kitabından bir fəslin tərcüməsini təqdim edirik. "Sualtı balıq ovundan alınan zövqün yarıdan çoxu heç də ovun özündən və balığı tutmaqdan gəlmir. Buna görə də bəzi macəralar və müşahidələr barədə qısaca danışmaq və tamamilə başqa, heç nəyə bənzəməyən bir dünyada naməlum hissləri yaşamağa imkan verən bu idmanın cazibəsinin və gözəlliyinin nədən ibarət olduğunu göstərmək istərdim. Başınızı suya saldığınız ilk andan siz həqiqətən başqa bir dünyada, tamamilə başqa bir dünyada olursunuz. Bu fikir sizə dönə-dönə qayıdacaq və bu bayağı ifadəni özünüzə təkrarlamaqdan heç vaxt bezməyəcəksiniz: "başqa dünya, başqa dünya..." Başqa dünyaya sıçrayış təkcə sualtı həyatın yeni təəssüratlar verməsi mənasında deyil, həm də aydın, dəqiq cizgilənmiş, sanki vakuumda olan əşyalar dünyasından hətta kəskin və enerjili hərəkətlərin belə görünən bir qatılığa büründüyü hamar, ölçülü, özlü sualtı dünyaya bu qəfil keçidin hisslər üçün təəccüblü olması baxımından heyrətamizdir. Məhz bu qatılıq, bu özlülük əhəmiyyət daşıyır və Kusto sualtı dünyanı səssiz dünya adlandırdığı kimi (baxmayaraq ki, o qədər də səssiz deyil), siz də onu özlü dünya adlandırmaq istəyəcəksiniz. Bütün məsələ bundadır. Hərəkətlər və əşyalar fəzada deyil, mayedə mövcuddur və bundan hər şeyin hansısa cəmləşməsi, təzyiq və konturluq hissi yaranır ki, görmə bunu yalnız müəyyən həddə qədər tuta bilir. Görəcəksiniz ki, dərinliyə baxmaq azadlığa deyil, daha çox əsarətə baxmaq deməkdir; bu, fəzaya və ya göyə baxmaqla heç də eyni deyil.

Bununla belə, suyun altına düşən kimi sizi əhatə edən dərinlik və sıxlıq hətta havada uçuşla belə müqayisə olunmayan bir azadlıq təəssüratı yaradır, çünki insan hələ öz bədəni üçün qanad icad etməyib, suyun altında isə o özünü azad stixiyada azad hiss edən qanadlı bir varlıq kimi duyur. Ayaqlarının enerjisindən başqa heç bir enerjidən istifadə etmədən dərinə dalmaq və yuxarı qalxmaq ayaqların bərk torpağa inadkar bağlılığından tam azad olması və bədənin şaquli vəziyyətə tabe olmaq məcburiyyətindən qurtulması deməkdir. Bəzən suda bir neçə saat keçirdikdən sonra quruya qayıdanda özünüzü dərhal elə bir düymə-mismar kimi hiss edəcəksiniz ki, yerində durması üçün onu iti ucu aşağı hardasa sancmaq lazımdır. Sadə dillə desək, əgər quruya sizi yerin cazibə qüvvəsi bağlayırsa, suyun altında sizi onun səthinə bir hava qabarcığı bağlayır. Ağciyərlər üçün bu hava qabarcığının zəruriliyi su üstündəki dünyanı son dərəcə arzuolunan bir yerə çevirir və suyun altında heç nə səthə çıxdıqdan sonra alınan ilk dərin nəfəsin fiziki sevinci ilə müqayisə oluna bilməz. Bu, həm də sizə kim olduğunuzu xatırladır: soyuq mayelərlə deyil, isti qazla yaşayan bir varlıq. Beləliklə, bir stixiya digərini tamamlayır. Bu idmanın gözəlliyi də bundadır.

İki dünya arasında asılı vəziyyətdə, suyun səthində üzüaşağı uzanarkən tənəffüs borusu sizin dünya ilə yeganə əlaqənizə çevrilir: siz bu boru ilə yalnız nəfəs almırsınız, həm də sanki onun vasitəsilə eşidir və hiss edirsiniz. Məsələn, başınızı suya salıb üzərkən yuxarıdan sizə çatan səslər boru vasitəsilə qulağınıza gəldikdə daha aydın olur: çimərlikdə uşaqların oyununu, parovozun fitini və sanki üstünüzə çapan qatarın səsini, yaxınlıqdakı yolda maşınların səs-küyünü, yanınızdan keçən motorlu qayığın vızıltısını eşidirsiniz — bütün bu səsləri yalnız başınızın üstündə eşitmirsiniz, eyni zamanda suyun titrəyişlərində də hiss edirsiniz. Onların hamısı yuxarıdakı xarici dünyanı xatırladır. Suyun dərinliyinə enəndə quru hissi yox olur, amma dəniz göründüyü qədər səssiz deyil. Şaqqıltı, cırıltı, fısıltı və karların qulağındakı küyə bənzəyən daimi bir uğultu eşidəcəksiniz. Su altında hər hansı səs, məsələn, oxun daşa cingiltili zərbəsi, lövbər zəncirinin şaqqıltısı çox aydın, metal kimi, yavaş yayılan və çox uzaqdan eşidilən səsə çevrilir. Nə qədər dərinə getsəniz, səs bir o qədər təsirli görünür. Dalarkən eşidəcəyiniz ən xoş səslərdən biri qult-qult-qult səsidir — sanki şüşəni dolduran su qurultu salır. Bu səsi boru su ilə dolmağa və havanı sıxışdırıb çıxarmağa başlayanda eşidəcəksiniz. Bu, yalnız ucu düz kəsilmiş boruda baş verir. Yeri gəlmişkən, səthə qalxanda suyun tez çölə atılması üçün borunun əyri yuxarı hissəsini kəsirlər.

Əyri boru həmişə əyilən yerində bir az su saxlaya bilər və siz yuxarı çıxan kimi bu su ağzınıza dolacaq. Əsl üzgüçünü və ovçunu kəsilmiş borusundan dərhal tanımaq olar, ona görə də bilavasitə təcrübəyə keçməzdən əvvəl siz də bunu etməlisiniz.

Bu gündəlik deyil, daha çox başıma gəlmiş bəzi hadisələrin qısa təsviri və ya maraqlı şeylərin xatırlanmasıdır. Deyirlər ki, ovçu kənar müşahidəçidən daha çox görür, amma qeyd etməliyəm ki, ovun da öz məhdudiyyətləri var. Bir dəfə tüfəngimi dostuma borc verdim, özüm isə nizə ilə qayalar arasında sevimli yerlərimdə üzdüm. Nizəni bütün yuvalara və deşiklərə soxurdum və qayalarda nə baş verdiyini həmin qayalarda əlimdə tüfənglə balıq axtardığım vaxtdan qat-qat yaxşı görürdüm. Dəniz ulduzunun sıxıb tutduğu dəniz kirpisi, ya da əksinə; qayalarda yaşayan, əvvəllər heç vaxt fərqinə varmadığım, məni gizlicə güdən və qorxmuş küçüklər kimi quyruqlarını tərpədən xırda balıqların heyrətamiz sayı, müxtəlifliyi və rəngarəngliyi; su altında sanki işıq saçan çalar alan hər daşın rəngi; qayalardakı sarı, yaşıl, al-qırmızı tonlu bitkilər və sanki ağarana qədər közərmiş zolaqlar — bax, mən bunları gördüm. Mənim bir şagirdim var — Dak Stüart, gənc yazıçı, amerikalı, yaxşı üzgüçü, hündürboy adam. O, astmadan əziyyət çəkir. Nə qədər qəribə olsa da, xəstəliyinə görə quruda nələri edə bilmədiyini nəzərə alsaq, ondan çox yaxşı sualtı üzgüçü çıxdı. Bu məni təəccübləndirir, çünki elə bilirdim ki, o, boğulacaq. — Əksinə, — dedi o, — insanda astma olanda ciyərləri at ciyəri boyda böyüyür, çünki kifayət qədər hava almaq üçün daim güclə nəfəs almalı olur. Üstəlik, suda sadəcə möhtəşəm dərəcədə toz yoxdur! Dak bütün yeni başlayanların keçdiyi yoldan keçdi, yəni dərinlikdən səthə qalxanda havanı çox tələsik buraxdı və dəniz suyu uddu. Daha pisi, dar üzgəclər taxdığı üçün ayağı qıc olmağa başladı. Üstəlik, bir balıq vurdu və keyimiş ayaqları qarmaq ipinə dolaşdı. Yeganə çıxış yolu üzgəcləri, maskanı çıxarıb tüfənglə birlikdə atmaq və arxası üstə uzanıb ayaq barmaqlarını dartmaq idi — qıcolmadan qurtulmağın yeganə yolu. O, köməyə gəlməyim üçün mənə qışqırdı və mən raket kimi sahildən atıldım, amma mən ona çatana qədər o, özünə gəldi. Mənə yalnız maskamı taxıb onun atdığı ləvazimatın ardınca dalmaq qalırdı. Əşyalarını tapmaq asan idi, amma okeanın dibinə səpələnmiş nəhəng ağ üzgəclərə, maskaya, boruya və tüfəngə baxmaq mənə xoş deyildi. Onun vurduğu başsız xanı balığı su altında yavaş-yavaş yırğalanırdı. Hər il maraq xatirinə üzgəcsiz dalıb ov etməyə çalışıram. Çılpaqlıq hissi — buna uyğun gələn yeganə söz budur, çılpaqlıq və acizlik, çünki ayaqlar üzgəcsiz elə çılpaq və gücsüz görünür ki, özümü nalayiq hiss edirəm. Sualtı qayalar arasında və dəniz dibindəki mağaralarda olmayan, daşların üzərindəki bitkilərin onları brilyant naxışlı parlaq, fantastik görüntülərə çevirdiyi yerləri görməyən kəs əsl mənada yaşamayıb.

Suya baş vurub (amma çox dərinə yox, çünki müəyyən dərinlikdə bütün rənglər mavi və yaşıl görünür) qaya çıxıntısının altında, ondan tutaraq uzanmaq, elə aludə olmaq ki, səthə qalxmaq lazım olduğunu az qala unudasan — bu hissi sözlə ifadə etmək mümkün deyil. Bütün rənglərin ən canlısı qırmızı görünür: bəzi mağaraların divarları yaquta, alışıb-yanan, canlı yaquta bənzəyir. Amma mağaralara tək dalmaq olmaz. Bir dəfə suyun bir neçə fut altında kifayət qədər böyük bir mağara tapdım. Gördüm ki, oraya boyu mənim boyumda böyük boz bir siluet üzüb girdi, bu da, əlbəttə, balığın iki dəfə kiçik olduğunu göstərir. Mağaraya aşağıdakı girişin tərəfindən baxmaq üçün daha dərinə daldıqda məlum oldu ki, orada qaranlıqdır və heç nə görünmür. Bu arada balığım mağaranın dərinliyinə getdi. Ertəsi gün ora gəldim və sonrakı bütün günlər də gəldim, hər dəfə düym-düym mağaraya getdikcə daha dərindən girdim. Nəhayət, içəri keçə bildim; budur, mənim Əli Baba mağaram, qırmızı və yaşıl rənglərlə, bir də qeyri-adi qızılı-bənövşəyi rənglə parlaq şəkildə bəzədilmiş. Balığım, əlbəttə, orada yox idi, artıq mən özüm də ona elə də inanmırdım. Axı böyük tənha balıqlar mağaralarda yaşamır, qrupperlər (Огоурегз) üçün isə burası kifayət qədər dərin deyildi. Bu mağaranı Daka göstərmək istəyəndə sadəcə daldım və bədənimin ölçüsü imkan verdiyi qədər içəri üzdüm. Dak da arxamca gəldi. O başa düşmürdü ki, mağaranı araşdırmağa nə qədər vaxt sərf etmişəm, onun ora birdən girməsi isə ona çox asan iş kimi görünürdü. Bu da sübut edir ki, iki nəfər dalmaq tək dalmaqdan yaxşıdır.

Birinin yanında olması o birisinə cəsarət olmasa da, heç olmasa, arxayınlıq verir. Bir neçə həftə sonra Dak həmin mağaranın yanında üzərkən həyəcanla qışqırıb məni çağırmağa başladı ki, gəlim və təxminən mənim boyda bir balığa baxım. Gecikdim, amma Dakın təsvirlərinə görə şübhəm yox idi ki, bu, o vaxt gördüyüm həmin balıq idi. Məncə, bu, sualtı qayaların ətrafında yem axtaran böyük bir Ыспе idi və bütün balıqlar kimi məndən qorxub tələsik mağarada gizlənmiş, orada müvəqqəti sığınacaq tapmışdı. Bundan sonra onu bir daha görmədik. Dak — artıq mütəxəssis olmuş Dak — və mən Miramarın yaxınlığında daha bir mağara tapdıq. Ora böyük bir tuneldən keçib girdik; təxminən altı fut dərinlikdə nəhəng bir kahada olduq, sonra bucaq altında sağa döndük və dar bir keçiddən yuxarı üzüb çıxdıq, bu keçid mənim üçün kifayət qədər geniş idi, amma bu gənc nəhəngə güclə sürüşüb çıxmağa imkan verdi. Omarları məhz belə mağaralarda axtarmaq lazımdır, onlar tağlardan yarasalar kimi asılı qalırlar, amma onlardan ümumiyyətlə çox az qalıb və omar tapmaq xoşbəxt təsadüf işidir.

Murenlər və nəhəng qrupperlər (Огоурегз) də mağaraların girişində və ya böyük çuxurlarda yaşayırlar, amma bu gün, əgər orada olsalar belə, adətən sən ora çatana qədər gizlənir və yox olurlar. Salam, qoca dost! Səkkizayağı görəndə məni həmişə atalıq hissləri bürüyür. Onlarla oynamaq necə də maraqlıdır! Bir dəfə kefal ovlayarkən təxminən bir fut uzunluğunda köhnə gil su borusunda gizlənmiş kiçik bir səkkizayaq gördüm. Budur, öz ayrıca mənzilində! Ağlıma gəldi ki, pis olmazdı, onu evciyi ilə birlikdə sahilə aparıb ailəyə göstərim. Sadəcə borunu oxumla ilişdirdim və ovu qarşımda tutaraq üzdüm. Səkkizayaq sakitcə içəridə qalırdı və biz az qala üz-üzə bir-birimizə baxırdıq. Təəssüf ki, borunu əlimdən saldım və səkkizayaq oradan raket kimi sürüşüb çıxdı. O, uzağa getmədi və mən onu yenidən boruya qovmağı qərara aldım. Təəssüf ki, bu fəndlərimi heç kim görmədi, amma çoban itlərinin ən yaxşısı da mənim bacarmadığımı bacarmazdı, çünki hər dəfə ayaqları üstündə rəqs edən səkkizayağı boruya yaxınlaşdırmağa məcbur edəndə o, borunun üstündən aşır və deşikdən başqa hər yerə cumurdu.

Bir dəfə, onu az qala boruya girməyə məcbur edəndə, o, biabırçı bir hərəkət etdi — üstümə mürəkkəb püskürdü və tüstü buraxan bombardmançı təyyarə kimi yox oldu. Ertəsi gün onu həmin boruda axtardım, amma o, yəqin ki, su borusundakı ayrıca mənzildənsə qayalardakı ümumi mənzili üstün tutmuşdu. Beləcə geri qayıtmadı. Görürəm ki, balıq sürüləri bir-birinə qarışır. Bu, xüsusilə tez-tez birgə hərəkət üçün birləşən dorada (Оаигаае) və kefala aiddir. Barabulkalar əksər hallarda cüt-cüt rast gəlinir, amma onları qorxudan kimi, sanki izdihamda gizlənməyə çalışaraq ən yaxın sürüyə qoşulurlar. Bəzən adi kefalla birlikdə üzür, ondan yalnız yem yemək üçün lazım olan müddətdə geri qalırlar. Sualtı səyahətlərinizdə tez-tez qayalara yapışan tikanlı qara dəniz kirpilərinə rast gələcəksiniz. Onlara diqqətlə baxsanız, görərsiniz ki, bəzilərinin tikanlarında dəniz otu və ya yosun qırıntıları ilişib qalıb, digərlərində isə yox. Bu maraqlıdır, çünki üzərində ot olanların çoxalma orqanının bir hissəsi olan beş rəngli vəzisi var. Bu balıqlar Aralıq dənizi sahili sakinləri üçün delikatesdir. Üzərində dəniz otu qırıntıları olmayanların isə orqanları inkişaf etməmiş olur və yeməyə yaramır. Ən maraqlısı isə dəniz xanısını hərəkətdə müşahidə etməkdir.

Tez-tez balıq ovladığım Teul və Miramar sahillərində onlar adətən tək üzürlər. Heç bir səy göstərmədən etdikləri gözəl, cəld hərəkətləri, uzun, zərif bədənləri, peşəkarcasına faydalı zeytuni-yaşıl rəngləri — bütün bunlar bu balığı ideal balıq kimi fərqləndirir. Dəniz xanılarının üzərində demək olar ki, həmişə dərin çapıqlar — döyüş izləri görmək olar. Mənim belə bir ehtimalım var ki, qayaların yanında üzən tənha dəniz xanısı vaxtının çoxunu belindən bitləri qaşıyıb təmizləməyə çalışmağa sərf edir. Xanının sanki oynayaraq üzməsini, yuxarı qalxmasını, qayaya toxunmağa çalışaraq fırlanmasını seyr etmək çox maraqlıdır və elə təsəvvür edirsən ki, o, akrobatika ilə məşq edir.

Lakin daha diqqətlə baxanda bunun səbəbi ona yapışıb qanını soran qara, iyrənc bir şeydə üzə çıxır (düzünü desəm, bunu ilk Dak görmüşdü). Dəniz biti (latınca апНосгй) – ət və sümükdən çox, yüksək keyfiyyətli poladdan düzəldilmiş kimi görünən iyrənc bir şeydir. Balığa demək olar ki, sınmayan əyri ayaqcıqları ilə yapışır. Onu balıqdan qoparanda bitlə birlikdə bir tikə ət də qopur. Daha xırda balıqlarda biti quyruq üzgəcinin yanında görmək olar, bu da o deməkdir ki, sərbəst üzən balığın hərəkətləri çox vaxt bu məxluq üzündən yavaşıyır. " тянртгя Doğrudan da, balaca çapaq balığının quyruğuna iri bir bit yerləşdiyi üçün yoldaşlarından geri qaldığını görmək çox təsirlidir. Adamın bu balığı tutub parazitdən xilas etmək və ona yaşamaq uğrunda mübarizədə bərabər şans vermək istəyi gəlir. Bitlərin çoxu çox iri olur, xırda balıqlar onlardan qurtula bilmir, ona görə də gec-tez yaşamaq üçün həddindən artıq ləng olurlar və ya hansısa yırtıcı onları yeyir, ya da sadəcə üzülüb gedirlər. Sonuncusu mənim ehtimalımdır.

Amma yenə dəniz xanısına qayıdaq. Bir dəfə dalğalı bir gündə bu qorxmaz balıqlardan birini, burnumun yanından laqeyd-laqeyd üzüb keçəndə vurdum. Üçdişli zıpkınımla düz başının arxasından vurdum. Yaralı balığın iki dartınması – və neylon xətt son həddə qədər gərildi, üçüncü dartınma – və xanı zıpkından qopub üzüb getdi. Mən də deyindim, hədələdim, arxasınca da qovdum, amma dalğalı dəniz köpük, qum və hava qabarcıqlarının qarışığına dönmüşdü, xanı isə elə bil heç к^отТа" olmamışdı. Nə baş verdiyini Daka danışanda, məncə,^ o, bunun qaçmağı bacaran balıq haqqında adi bir "ovçu" nağılı olduğunu qərara aldı. Lakin bir neçə gün sonra o, həmin xanını, aydın görünən üç yarasına baxmayaraq qayğısız-qayğısız üzən gördü. Elə sevindim ki, sanki o balığı evə aparmışdım. Axşamlar inanmayan dinləyicilərə – öz ailənə – danışdığın o balaca macəraların belə təsdiqini həmişə axtarırsan və xüsusilə qiymətləndirirsən. Bitlər barədə bir az da. Hələ heç vaxt bir balığın o birisini bitlərdən təmizlədiyini görməmişəm. Amma qayaların yanında yaşayan "oturaq" balıqlarda bitin başqalarına nisbətən az olduğunu görürəm. Bəlkə də bu, onların bu parazitdən qurtulmaq üçün daşlara daha çox sürtünməsindən irəli gəlir.

Kefalda adətən bit olmur. Bir dəfə torda ilişmiş bir mostel (птоэЮИе) (dərində yaşayan çox yaxşı ağ balıq) görmüşdüm. On iki saat ərzində bitlər, xərçənglər və başqa parazitlər onun bədənini tamamilə yeyib İsveçrə pendirinə oxşatmışdılar. Onu sözün əsl mənasında diri-diri yemişdilər. Kukanımda beş-altı balıqla Teulun yaxınlığında üzürdüm ki, birdən gördüm, arxamca bir dəstə balaca qaraquyruq balıq gəlir, onların bəziləri xeyli şikəst olmuş xanını sözün əsl mənasında yeyirdi. Onları qovmağa başladım, amma əl çəkmirdilər д