Su altında nəfəsi nə qədər saxlamaq olar

Nəfəs saxlamanın mexanikası və fiziologiyasının izahı.

Bu məqalədə nəfəs saxlamanın mexanikasını və fiziologiyasını izah etməyə çalışacağam, dalışın çox çətin və təhlükəli bir proses olduğundan danışacağam. Xüsusilə dərinə dalmaq niyyətindəsinizsə, bunu aydın dərk etmək, məşqlərin və təhlükəsizlik vasitələrinin təşkilinə düzgün yanaşmaq çox vacibdir.

Unutmayın ki, su altında nəfəsi saxlamaq təhlükəlidir. Heç vaxt tək məşq etməyin, yaxşısı budur ki, sizə öyrədə biləcək, fikirlərinizi və səylərinizi düzgün məcraya yönəldə biləcək təcrübəli təlimatçılara müraciət edəsiniz.

Beləliklə, apnoe - nəfəsin şüurlu və ya qeyri-ixtiyari saxlanılmasıdır. Məhz əsl apnoe bütün sualtı ovun əsasını təşkil edir. Nəfəs alma avtomatik funksiyadır, lakin bütün canlılar onu şüurlu şəkildə saxlamağa qadirdir. Balinalar, delfinlər, suitilər, fillər, siçovullar, meymunlar və ... insan. Adi, məşq etməmiş insan nəfəsini 30 - 40saniyə saxlaya bilir, ustalığın zirvəsində olan yoqlar isə heyrətamiz müddətli apnoeyə - 20 dəqiqəyə və hətta daha çoxuna nail olurlar. Yaxşı dalğıclar bu iyerarxik pilləkənin təxminən ortasında yerləşirlər, onların rekordları bu gün möhkəm şəkildə 6-7,5 dəqiqə səviyyəsində qalır. Hava - həyatdır, hər bir insan nəfəs almalıdır, kimin və nə qədər uzun müddət nəfəsini saxlaya bilməsi isə yalnız hazırlıq səviyyəsindən asılıdır. Məşq etmiş sualtı idmançı insanların əksəriyyətindən onunla fərqlənir ki, onda nəfəs funksiyası şüurlu və aktivdir.

Hər bir insan öz nəfəsini idarə etmək və onun saxlanma müddətini artırmaq qabiliyyətini inkişaf etdirə bilər. Lakin apnoenin əsaslarına yiyələnmək üçün biz, ilk növbədə, insanın necə nəfəs aldığını anlamalıyıq.

İnsan orqanizminin su mühitinə anadangəlmə uyğunlaşması var - dalış refleksi - bədənimizin apnoeyə hazır olması fenomeni. Suya daxil olmaq ürək döyüntülərinin tezliyini avtomatik olaraq yavaşladır və təcrübəli dalğıc və ya yeni başlayan olmasından asılı olmayaraq, əzələlərin ümumi rahatlaşması və qan təzyiqinin aşağı düşməsi baş verir. Səbəb hər birimizin mənşəyindədir - inkişafının doqquz ayını ana bətnində keçirən insanın su təbiəti özünü göstərir. Döş qəfəsinin su təzyiqi ilə sıxılması da böyük dərinlikdə idmançılarda nəbzin bəzən dəqiqədə 20 vuruşa qədər enməsinə səbəb olur. Uzunmüddətli dalış zamanı insan orqanizmi yenidən qurulur. Dərin dalışlar zamanı qaraciyər təzyiq altında sıxılaraq qana əlavə miqdarda qan hüceyrələri buraxır. O, həcmcə 20 % kiçilməyə qadirdir, qanda hemoqlobinin konsentrasiyasını 9-10 % artıraraq, beləliklə, dalış zamanı bədənin ən vacib hissələrinə oksigen təchizatını artırır. Belə uyğunlaşma dəniz heyvanlarında müşahidə olunur (balinalar qan hüceyrələrinin konsentrasiyasını 65 % artıra bilirlər). Qaraciyərin kiçilməsi və qanda hemoqlobin konsentrasiyasının artması ani reaksiya deyil, o, yalnız 15-20 dəqiqəlik dalışdan sonra özünü göstərir. Və yalnız 30-40 dəqiqəlik məşqdən sonra tam effektin yarandığından danışmaq olar. Oksigen miqdarının azalması şəraitində qan damarları daralır və daha çox qanı daha vacib orqanlar - ürək, beyin, əsas əzələ qrupları üçün saxlayır. Bu dəyişikliklər qandakı oksigendən daha səmərəli istifadə etməyə imkan verir. Beləliklə, dalğıcın orqanizmi getdikcə daha uzun apnoelərə uyğunlaşır.

Bizim, quru sakinləri üçün nəfəs alma prosesi tamamilə avtomatlaşdırılıb və şüurdan asılı deyil. Biz 78,08 % azotdan, 20,93% oksigendən, 0,03 % karbon qazından və az miqdarda inert qazlardan (təxminən 1 %) ibarət havanı nəfəsə çəkəndə orqanizmimiz oksigeni istehlak edir, ondan həyat fəaliyyəti üçün istifadə edir və karbon qazı - metabolizm məhsulu hasil edir. Bu artıq karbon qazı hər nəfəs verişlə ağciyərlərdən xaric olunur. Oksigen orqanizmdə oksidləşmə proseslərinin getməsini təmin edir, azot mənimsənilmir, karbon qazı xaric edilir. Bəs bu prosesi nə idarə edir? Mərkəzi sinir sistemi, o, qanda CO2 konsentrasiyasının artmasına cavab olaraq nəfəs almağa "əmr verir", məhz CO2-nin artmış konsentrasiyasına, oksigenin azalmış konsentrasiyasına deyil, reaksiya verir. Axı adətən nəfəs verdiyimiz havada oksigen onu daha 2-3 dəfə təhlükəsiz şəkildə nəfəsə çəkmək üçün kifayət qədərdir. Dalğıc suyun altına dalarkən nəfəsini süni şəkildə saxlayır, iradə gücü ilə nəfəs almaq üçün instinktiv istəyi boğur. Bu zaman qanda CO2 konsentrasiyası artır, bu da kimyəvi reseptorları stimullaşdırır, tənəffüs mərkəzini oyadır və nəfəs almaq üçün dözülməz istək yaradır.

Sualtı ovçularla, xüsusən təcrübəlilərlə baş verən faciəvi sonluqlu bədbəxt hadisələrin əksəriyyəti standart ssenari üzrə cərəyan edir - idmançını dibdə maskada, yük kəmərində və boşaldılmış tüfənglə tapırlar. Hər şey bədbəxtliyin idmançı üçün tamamilə gözlənilmədən baş verdiyini və faciənin heç bir kənar təqsirkarının olmadığını göstərir. Bu niyə baş verir, niyə hətta təcrübəli və məşq etmiş dalğıclar həlak olurlar? Hər şeyin günahkarı "shallow water blackout" (SWB) və ya başqa sözlə, latent hipoksiyadır (hipoksiya - oksigen çatışmazlığı). Bu hadisənin səbəblərini anlamaq üçün dalış zamanı idmançının orqanizmində gedən prosesləri araşdırmaq lazımdır. Dərinliyə dalarkən insan, onun bütün orqanları və daxilində olan qazlar artmış təzyiqə məruz qalır. Parsial təzyiqlər haqqında Dalton qanunu qüvvəyə minir.

Qazlar qarışığının təzyiqi onu təşkil edən bütün qazların parsial təzyiqlərinin cəminə bərabərdir, qarışıqdakı hər bir qazın parsial təzyiqi isə qazın faiz payına və bütün qarışığın mütləq təzyiqinə mütənasibdir.

Buradan belə nəticə çıxır ki, məsələn, 10 m dərinliyə dalarkən, təzyiqin səthdəkindən təxminən 2 dəfə çox olduğu yerdə, havanın bütün tərkib hissələrinin parsial təzyiqləri də 2 dəfə artır. Nə qədər dərinə ensək, parsial təzyiqlər də bir o qədər yüksək olur. Bunu başa düşmək çox vacibdir, çünki yüksək təzyiq şəraitində insanın normal həyat fəaliyyəti üçün həlledici rolu qarışıqdakı qazın faiz miqdarı deyil, onun həmin dərinlikdəki parsial təzyiqi oynayır. Uzun apnoenin sonunda idmançının ağciyərlərində qalan oksigen faizi dərinlikdə hələ tamamilə məqbul parsial təzyiq verir, lakin səthə qalxarkən bu, kifayət etməyə bilər. Henri qanununu da nəzərə almaq lazımdır: mayedə (qanda) həll olmuş qazın miqdarı onun mayenin səthinə olan təzyiqi ilə düz mütənasibdir. Dalış zamanı orqanizmdə qazların təzyiqləri daim dəyişir. Dalma prosesində suyun təzyiqi altında ağciyərlərin həcmi azalır, qazların parsial təzyiqləri artır. Orqanizm oksigeni ehtiyac olduqca istifadə edir və CO2 hasil edir, onun da parsial təzyiqi dərinlikdə kritik həddə çatır. Səthə qalxarkən oksigenin parsial təzyiqi düşməyə davam edir, karbon qazının faiz miqdarı isə artır. Üstəlik, ağciyərlərin genişlənməsi əks prosesə - alveolyar havanın tərkibini sabitləşdirmək üçün oksigenin toxumalardan "sorulmasına" səbəb olur. Nəticədə səthə qalxmanın son 5-6 metrində CO2-nin yüksək konsentrasiyası və oksigenin kritik dərəcədə aşağı parsial təzyiqi huşu söndürür, çünki beyin orqanizmi ona zərərli olanı etməyə - zəhərli karbon qazı hasil etməyə "məcbur edir".

Huşun itirilməsi aktiv iş, səthə can atma fonunda qəfildən baş verir və bunun heç bir xəbərçisi olmur. Bədbəxt hadisələrin qarşısını almaq üçün dalışa düzgün hazırlaşmaq lazımdır.

Nəfəsi uzun müddət saxlamağa hazırlıq metodikasında iki əsas istiqamət var. Biri ağciyərlərin hiperventilyasiyası, digəri isə düzgün nəfəsalma, tam rahatlama və özünənəzarətə əsaslanan əsl apnoedir. Bu nəfəsalma növü öz başlanğıcını yoqanın nəfəsin dinamikası ilə məşğul olan təlimi - pranayamadan götürür.

Nəfəs saxlamanı artırmağın ən populyar üsulu hiperventilyasiyadır, bu, adi haldakından daha tez və dərin olan intensiv nəfəsalmadır. Onun məqsədi maksimum oksigen toplamaq və orqanizmdən maksimum CO2 çıxarmaqdır. Hiperventilyasiya mərkəzi sinir sistemində müəyyən dəyişikliklərə, yüngül eyforiya, özünəinam vəziyyətinə gətirib çıxarır. Amma! Artıq oksigen toplamaq mümkün deyil, yalnız artıq karbon qazından azad olmaq orqanizmi aldadaraq nəfəs saxlamanı müəyyən müddət (olduqca az) artırmağa imkan verir. Bu da təhlükəli nəticələrə - huşun itirilməsinə səbəb olur.

Hiperventilyasiya və ya sürətli məcburi nəfəsalma üsulu CO2-nin parsial təzyiqinin azalmasına gətirib çıxarır, Bu, təhlükəli vəziyyətdir və orqanizm normaya qayıtmağa çalışanda huşunu itirmə ehtimalı çox yüksəkdir. Hiperventilyasiyadan sonrakı apnoe zamanı, CO2 miqdarı az olduqda diafraqmanın ilk yığılması gecikmə ilə baş verir. Lakin birinci və ikinci yığılma arasındakı interval nəzərəçarpacaq dərəcədə qısalır, yığılmaların intensivliyi isə artır Hiperventilyasiya zamanı ürək döyüntülərinin tezliyi və qan təzyiqi artır, bir çox əzələ qruplarının qaçılmaz qeyri-iradi yığılması baş verir. Bu üç vəziyyət normal apnoe üçün tamamilə yad və qəbuledilməzdir. Hiperventilyasiya zamanı orqanizmdə baş verən proseslər bunlardır:

- dalışdan əvvəl intensiv nəfəsalma nəticəsində ağciyərlərdə karbon qazının parsial təzyiqi azalır, dərinlik artdıqca bütün qazların, o cümlədən karbon qazının da parsial təzyiqi artır;

- qan cavab olaraq oksihemoqlobinin miqdarını artırır;

- nəbz azalır;

- hipoksiya beyin damarlarının genişlənməsinə səbəb olur, oksigen istehlak olunmağa davam edir, CO2-nin miqdarı isə hələ "nəfəs al" əmri üçün kifayət deyil;

- aktiv iş yüngül başgicəllənməyə, üşütməyə, kəskin nəfəs almaq istəyinə gətirib çıxarır;

- arterial qanda karbon qazının təzyiqinin artması onun bədən toxumalarında toplanmasına səbəb olur.

Səthə qalxarkən:

- təzyiq düşür, ağciyərlər genişlənir, qazların, o cümlədən oksigenin də parsial təzyiqləri kəskin azalır və toxumalardan ağciyərlərə karbon qazı daxil olmağa başlayır; kritik nöqtədə, adətən 5 m-dən az dərinlikdə, tənəffüs mərkəzinin kimyəvi reseptorları nəfəs almaq əmri verir;

- bu zaman damarlar genişlənir, bu da oksigenin artıq istehlakına gətirib çıxarır,

- nəticədə latent hipoksiya və bunun nəticəsi olaraq huşun itirilməsi və boğulma üçün zəmin yaranır.

Bəs necə düzgün nəfəs almalı!? Apnoedən bilavasitə əvvəl düzgün nəfəsalma həlledici əhəmiyyət daşıyır. Dalışdan əvvəl sakit və rahat nəfəsalma sizə su altında maksimum səmərə əldə etməyə imkan verəcək. Düzgün nəfəsalma texnikası rahatlama və konsentrasiya üsullarına, psixoloji vəziyyəti idarəetməyə və autogen məşqə yiyələnmədən mümkün deyil. Dalışdan əvvəl nəfəs almaq asan iş deyil Birdəfəlik yadda saxlamaq vacibdir: Apnoedən əvvəl heç vaxt ağciyərlərin hiperventilyasiyasını etmək olmaz!!!

Uzun nəfəs saxlamadan əvvəl nəfəsalma çox yüngül, bərabər və uzun olmalıdır. Siz suyun üzərində sakitcə uzanırsınız, bədəniniz rahatdır. Nəfəsvermə müddəti nəfəsalma müddətindən iki dəfə uzun olmalıdır. Məşqlərin ilk mərhələsində fikrən saymaq olar, lakin zaman keçdikcə nəfəsalma və nəfəsvermə müddətlərinin 1:2 nisbəti normal və təbii hala gələcək. Belə yanaşma ilə müntəzəm, ardıcıl, vaxt baxımından irəliləyən və bir-biri ilə rahatlama və istirahət dövrləri ilə bağlı olan apnoelərdən danışmaq olar. Dalışdan əvvəl istirahət dövrünün nə qədər davam etməli olduğunu konkret göstərmək mümkün deyil, hər bir insan üçün bu vaxt tamamilə fərdidir, məşqlər prosesində bir çox amillərdən asılı olaraq dəyişir: yorğunluq, məşqin vaxtı, görülən işin növü, stress.

Əgər vaxtla məhdud deyilsinizsə, nəfəs ritmi dəyişməz qalır, vaxt məhduddursa, ventilyasiyanın ritmi və intensivliyi arta bilər, amma istənilən halda nəzarətdə olmalıdır. Nəfəs diafraqma tipli olmalıdır. Diafraqma ağciyərlərlə qarın boşluğu arasında yerləşən yastı əzələdir və ağciyərlərin daha tam ventilyasiyasına kömək edir. O, ağciyərlərin aşağı, ən həcmli və ən az istifadə olunan hissəsini sıxır və genişləndirir. Adətən insanlar, elə apnoistlərin - ovçuların və dalğıcların da əksəriyyəti, ağciyərlərin aşağı, ən həcmli hissələrini demək olar ki, işə salmadan döş nəfəsindən istifadə edirlər. Diafraqma nəfəsi diafraqmanın hərəkəti sayəsində böyük həcmdə havanı içəri alıb çıxarmaqla demək olar ki, bütün həcmi ventilyasiya etməyə imkan verir. Əgər kifayət qədər təcrübəli dalğıcsınızsa, nəfəs texnikasını dəyişmək sizdən böyük səy və psixikanın yenidən qurulmasını tələb edəcək. Bu nəfəs üsulunun effektivliyini anlamaq, qəbul etmək və ona inanmaq lazımdır, onda bir müddət sonra, məşq və çalışmalardan sonra deyə biləcəksiniz: "Bəli, lazım olan məhz budur!".

Nəfəs texnikasının dəyişdirilməsindən başqa, psixoloji hazırlıq, rahatlaşma və konsentrasiya texnikası, daha dərin və uzun dalışlara aparan xüsusi fizioloji adaptasiyalar çox vacib olaraq qalır.

Rahatlaşma və konsentrasiya, onların keyfiyyəti birbaşa insanın psixoloji vəziyyətindən asılıdır. Hər hansı problem və ya xoşagəlməz hal yarananda, vəziyyət çətin həll olunan hala gəlib təcili qərar qəbul etməyi tələb edəndə, biz stresə məruz qalırıq. Əslində stres heç də təhlükəli vəziyyət deyil, o, konsentrasiyaya kömək edir, diqqəti kəskinləşdirir, daxili ehtiyatları səfərbər edir. Lakin stres vəziyyəti davam etdikcə ciddi fizioloji dəyişikliklərə səbəb ola bilər: damarların daralması, aritmiya, hipoksiya, titrəmə, üşütmə, qıcolma, təngnəfəslik. Stresin nəticəsi olaraq konsentrasiya və diqqətin azalması, taqətsizlik, hərəkət qabiliyyətinin itirilməsi kimi mənfi hallar özünü göstərə bilər. Nəticə - əgər bizdən asılıdırsa, stresi, stresin istənilən ehtimalını aradan qaldırmaq. Dalışa hazırlıq prosesi təxminən belə görünməlidir: siz su səthində rahat və sərbəst uzanıb uzun apnoeyə hazırlaşırsınız. Sakit və uzadılmış nəfəs dərin rahatlaşmaya aparır. Bədənə yaxşı oturan, amma dar olmayan kostyum suda sakitcə uzanmağa imkan verir. Heç nə diqqətinizi yayındırmır. Siz özünüzə cəmlənmisiniz, sakit nəfəs alırsınız - nəfəs diafraqma tiplidir, rahatdır. Əzələlər boşalıb, sizə elə gəlir ki, özünüzü kənardan müşahidə edərək yarıyuxulu vəziyyətdəsiniz. Sonra sonuncu, bərabər və rahat nəfəs, trubkanı ağzınızdan buraxırsınız və aşağı əyilərək, tələsmədən, yalnız lazımi əzələləri işlədərək və hər hərəkətə nəzarət edərək dalışa başlayırsınız.

Hər idmançının dibə havanı, enerjini və vaxtı minimum itirməklə çatmağa imkan verən öz eniş sürəti var. Çoxlu dalışdan sonra, çoxlu növ lastları sınayıb, suda müxtəlif hərəkət texnikasını yoxladıqdan sonra dalğıc hansı eniş sürətinin ona uyğun olduğunu özü müəyyən edəcək. Hər birimizin hazırlıq səviyyəsindən, özünü hissetmədən, hər an konsentrasiyadan asılı olan fərdi xüsusiyyətləri var.

Hazırlıq zamanı nəfəsə və əzələlərin boşalmasına, sonuncu nəfəsi düzgün almağa cəmlənmək lazımdır. Dalış anında aşağı hərəkətə başlayanda isə diqqət lastlarla işə və eniş zamanı təzyiqin bərabərləşdirilməsinə keçir, sonra dibdə ümumi rahatlaşmaya və qalxarkən ciddi şaquli vəziyyətə cəmlənmək lazımdır. Qalxarkən qalxma sürətini və tempini dəyişməyin, səthə sakitcə qalxın.

10 qayda:

1. Heç vaxt tək məşq etməyin, yalnız partnyorla, daha yaxşısı isə təcrübəli məşqçi ilə.

2. Həddindən artıq yorğun vəziyyətdə, xüsusilə də sərxoş halda dalmayın.

3. Nəfəs ritminizi izləyin.

4. Kritik vəziyyətlərdə panikaya düşməməyə çalışın, istiqaməti itirəndə yadda saxlayın - səth hava qabarcıqlarının qalxdığı tərəfdədir.

5. Torların yaxınlığında məşq etməyin - təhlükəlidir.

6. Yük kəmərini atmaqdan heç vaxt qorxmayın və heyfsilənməyin - həyat daha qiymətlidir!

7. Alkoqol və siqaret dalğıcın ən qəddar düşmənləridir, bundan pis yalnız tələskənlik, əsassız risk, lovğalıq və nəyisə nəyin bahasına olursa-olsun sübut etmək istəyi ola bilər!

8. Hiperventilyasiyadan qaçın və heç bir halda onu 3-4 nəfəs alıb-verməkdən artıq davam etdirməyin.

9. Sualtı tüfəngi yalnız suda, harpunu aşağı, dərinliyə tərəf yönəldərək doldurun.

10. Sualtı ovla çimərliklərdən və insanların toplaşdığı yerlərdən uzaqda məşğul olun.