Qərb marşrutu: Qazax

Rayonun əhalisi - 83 min nəfər; rayon mərkəzi - Qazax şəhəri - 19 min nəfər.

QAZAX RAYONU Azərbaycanın qərb sərhədinin yaxınlığında yerləşir. Ümumiyyətlə, Qazax və Ağstafa rayonları təkcə müasir Azərbaycanın deyil, həm də qədim Qafqaz Albaniyası dövlətinin qərb sərhədidir. Bu region iki müstəqil inzibati rayona - Qazax və Ağstafa rayonlarına - o qədər də çox olmayan bir müddət əvvəl bölünüb.

Burada dövlət tərəfindən qorunan tarixi (memarlıq və arxeoloji) abidələr yerləşir: SINIQ KÖRPÜ (12-ci əsr); DAMCILI mağarası; YUXARI ƏSKİPARA kəndində 5-ci əsrə aid məbəd; ŞƏKƏR QALA məbədi (15-ci əsr); meqalitik tipli DİDƏVAN qala tikilisi; DAŞ SALAHLI kəndində Alban dövrünə aid (7-ci əsr) məbəd kompleksi; qala divarlarının qalıqları olan GÖYƏZƏN dağı (son orta əsrlər), onların yaxınlığında bu yaxınlarda qədim şəhər tipli yaşayış məskəni aşkar edilib.

Qazax rayonunun ərazisində qədim insanın çoxlu düşərgəsi aşkar edilib. Daş Salahlı və Kəmərli kəndləri arasında, İncəsu çayının vadisində, Kiçik Qafqazın şimal-şərq qollarında yerləşən AVEYDAĞ dağında neandertalların mağara düşərgələri (Mustye dövrü) tapılıb; kromanyon insanının düşərgəsi - Aveydağda DAMCILI mağarasının yanında; qızılı-çəhrayı rəngli gözəl bir qaya olan QIZIL QAYA-nın yanında qala divarlarının qalıqları ilə birlikdə XAL-XAL şəhər yeri aşkar edilib (ehtimal ki, bu, Albaniya hökmdarlarının yay iqamətgahlarından biri olub). Arxeoloqlar burada qazıntı aparmadan, birbaşa səthdə Tunc dövrünə aid saxsı qabların çoxsaylı qalıqlarını tapırlar; vaxtilə məhz burada albanlar Pompeyin Roma döyüşçülərini məğlub ediblər. Qədim yazılı mənbələrdə bu barədə belə yazılıb: "Albanların 10 min atlısı və 60 min piyadası Pompeyin qoşunları ilə vuruşurdu".

QIZIL QAYA-nın qərbində, BƏRKİN AĞZI dərəsində Tunc dövrünə aid kurqan qəbirləri silsiləsi aşkar edilib. Bütün bu tarixi obyektlər (Sınıq Körpü istisna olmaqla) Qazaxdan uzaq olmayan yerdə yerləşir. Doğma diyarın həvəskarları tərəfindən yerli diyarşünaslıq muzeyində sərgilənən çoxlu arxeoloji artefakt toplanıb. YUXARI SALAHLI kəndində məşhur Azərbaycan şairi SƏMƏD VURĞUNUN evini ziyarət etmək olar.

Qazax rayonunun relyefi - dağlar və vadilər, çaylar (Kür, Ağstafaçay, Coğaz, Xramçay) - həmişə mövsümi heyvandarlıq üçün çox əlverişli olub: yerli çobanlar qoyun sürülərini yay dağ otlaqlarından qış düşərgələrinə köçürürdülər. Xalq musiqisinin və mətbəxin yerli xüsusiyyətlərini təbiətin özü müəyyənləşdirib. Burada müxtəlif ailə şənliklərinə və bayramlara dəvət olunan çoxlu aşıq var.

QAZAX ŞƏHƏRİ (qədim adları "Kasal" və ya "Qazaka") bəzi yazılı mənbələrə görə, 8-ci əsrdə sərkərdə Mərvan ibn Məhəmməd tərəfindən salınmış keçmiş yaşayış məskəninin yerində yerləşir.

Qazax - Azərbaycanın qərb sərhədində sonuncu böyük şəhər - istedadlı şair və yazıçıların vətənidir (qazaxlıları xalq arasında xüsusi, poetik duyumu ilə seçilən insanlar kimi tanıyırlar). Buradan bir çox məşhur aşıq, alim, sərkərdə çıxıb. Bunlar şairlər Səməd Vurğun, Molla Pənah Vaqif, yazıçılar Mehdi Hüseyn. İsmayıl Şıxlı, Port-Artur müdafiəsinin iştirakçısı, "artilleriya allahı" ləqəbini almış general Əliağa Şıxlinski və başqalarıdır. Məhz burada, Qazaxda, 1917-ci ildə Azərbaycanda ilk müəllimlər seminariyası açılıb.

Şəhərdə Qazaxdan çıxmış məşhur şairlər - VAQİF və VİDADİNİN həyatına həsr olunmuş muzeylər, qədim məscid və digər maraqlı obyektlər var. Qazax xalçaçılığın və atçılığın ən qədim mərkəzlərindən biridir. Burada indi də məşhur yerli DİLBOZ cinsli atlar yetişdirilir. Qazax xalçaçılıq məktəbinin "Dağ Kəsəmən", "Qazaxça", "Ağqoyunlu", "Dördbuynuz", "Damğalı", "Şıxlı", "Çobankərə", "Borçalı", "Fəxralı", "Qaymaqlı" xalçaları dünya bazarında böyük tələbatla qarşılanır.

Qazax bölgəsinin mətbəxi sadədir, əsasən sadə ət və un yeməklərindən ibarətdir, amma çox dadlıdır. Turistlərin yerli sakinlərin evlərində qalması daha yaxşıdır.