Qarabağ

QƏDİM QARABAĞ Azərbaycanın ürəyidir, ölkəyə çoxlu istedadlı insan bəxş etmiş torpaqdır. Bu, təkcə ölkənin Təbiət Abidələri Siyahısına daxil edilmiş unikal təbiət və landşaftlar deyil, həm də parlaq istedadlar silsiləsidir: şairlər, yazıçılar, musiqiçilər, xanəndələr (milli musiqi istiqaməti olan MUĞAMın ustaları). Qarabağ Azərbaycan musiqisinin beşiyidir. Bu qədim torpağın təbiəti və sərvətləri heç kimi laqeyd qoymur. Yəqin ki, elə buna görə də bu gözəl torpaq indi işğal altındadır...

BƏRDƏ

BƏRDƏ RAYONU Qarabağ düzənliyinin mərkəzində, Kür-Araz ovalığının şimal-qərb hissəsində, TƏRTƏRÇAY çayının sahilində yerləşir. Burada həmçinin Xaçın çayı axır, rayonun sərhədi boyunca Kür axır, böyük Yuxarı Qarabağ kanalı çəkilib. Bərdə-Tərtər yolu boyunca iki gözəl göl uzanır, daha bir göl (Ağalı) Bərdədən bir qədər aralıda yerləşir. Rayonun meşələri 6856 km sahəni tutur, burada çoxlu relikt ağaclar var, palıd, vələs, qaraağac, qoz, çinar bitir. Yerli faunanı canavar, tülkü, çaqqal, qaban, dovşan, qırqovul, qaz, turac və s. təmsil edir. Burada ov və balıq ovu mümkündür. Təbii şərait bostan bitkiləri yetişdirməyə, pambıqçılıq və taxılçılıqla məşğul olmağa imkan verirdi. Bu rayon Sovet İttifaqı dağılana qədər Ümumittifaq sağlamlıq ocağı, məşhur kurort idi, çünki yerli torpaq müalicəvi mineral bulaqlarla zəngindir. Ən məşhurları Bərdə şəhərindən üç kilometr aralıda yerləşən İSTİSU, həmçinin MUĞANLI kəndi yaxınlığındakı bulaqdır. BƏRDƏ ŞƏHƏRİ. Bakıdan məsafə - 314 km. Azərbaycanın qərb hissəsində yerləşən Bərdəni ərəb yazılı mənbələrində (İBN HÖVQƏL) "ARRAN ŞƏHƏRLƏRİNİN ANASI" adlandırırdılar. Vaxtilə şəhər Böyük İpək Yolunun əsas mərhələlərindən biri olub. O, ətraf xalqlara hələ 2 min il əvvəl məlum idi və hətta Bərdənin Makedoniyalı İsgəndər tərəfindən salındığı barədə əfsanə də vardı; bu əfsanəni Bəlazuri və Qəzvini kimi qədim müəlliflər öz əsərlərində xatırladırdılar. Eramızın 6-cı əsrindən Bərdə Qafqaz Albaniyasının paytaxtı oldu. Arxeoloji ekspedisiyalar müasir Bərdədən bir qədər aralıda qədim şəhərin xarabalıqlarını aşkar ediblər. Şəhər mədəniyyətinin, ticarətin və sənətkarlığın - zərgərlik, dəmirçilik, dulusçuluq, ipəkçilik, ağac emalı, xalçaçılığın yüksək səviyyəsinə dəlalət edən çox zəngin material tapılıb. Bu, inkişaf etmiş infrastrukturu olan şəhər idi: arxeoloqlar keramik borulardan istifadə olunmuş yeraltı su kommunikasiyaları və kanalizasiya aşkar ediblər. Tikintidə qırmızı kərpicdən istifadə olunurdu, qədim şəhərin meydanları daş döşənmişdi. Zərbxanada sikkələr kəsilirdi. Tapıntılar şəhərin Azərbaycanın qonşu şəhərləri və bütün Yaxın Şərqlə sıx əlaqələrinə dəlalət edir; eradan əvvəl 2 min ildən gec orta əsrlərə qədər olan dövrü əhatə edən maddi mədəniyyət nümunələri tapılıb. Günümüzədək bir çox memarlıq abidəsi də qalıb. Bunlar Tərtər üzərindəki məşhur körpünün (7-9-cu əsr) qalıqları; türbələr: "AXSADAN BABA", Əyyub əl-Hafizin oğlu usta ƏHMƏDİN işi olan "GÜLÜOĞLULAR" (burada məşhur alim BƏHMƏN MİRZƏ QACAR dəfn olunub); alimlərin fikrincə, şeyx İBRAHİMİN dəfn olunduğu "İMAMZADƏ". Kvadrat formalı çiy kərpicdən tikilmiş qala da qalıb.

Alban dövlətinin paytaxtı kimi Bərdə 552-ci ildə Alban xristian kilsəsinin dini mərkəzinə çevrildi. Xristianlığı Qafqaz Albaniyasına suriyalı missionerlər gətirmişdilər. Lakin 7-ci əsrin birinci yarısından başlayaraq Bərdə xəzərlərlə ərəblər arasında müharibələr meydanına çevrilir. Xəlifə MUAVİYƏNİN hakimiyyəti dövründə (661-680) Bərdə bərpa olunur, şəhərin ətrafında qala divarları tikilir. Burada xəzər hücumlarına qarşı forpost kimi ərəb qarnizonu yerləşdi. Bu dövrdə Bərdənin əhalisi 100 min nəfər idi - o dövrün şəhəri üçün bu, böyük rəqəmdir. Buna görə də ərəb müəllifi MÜQƏDDƏSİ Bərdəni "bu bölgənin Bağdadı" adlandırırdı. Xilafət dağıldıqdan sonra və demək olar ki, 10-cu əsrin sonuna qədər Bərdə SALARİLƏR dövlətinin tərkibində idi. Bərdənin tarixində maraqlı bir hadisə qeydə alınıb. 944-cü ildə Kiyev knyazlığından çıxıb bütün şəhər və kəndləri "gəzən", nə mümkündürsə talayan vikinqlər gəmilərlə Kür boyu yuxarı qalxdılar. Qeydlərə inansaq, vikinq dəstəsi kifayət qədər böyük idi, 30 mindən 50 min nəfərədək. Onlar bir müddət Bərdəni tuta bildilər. Lakin bir neçə aydan sonra naməlum xəstəliklərdən ölməyə başladılar, şəhəri döyüşsüz tərk edib getdilər. Bərdə ən çox monqol yürüşlərindən əziyyət çəkdi. TEYMURUN yürüşü zamanı (15-ci əsr) o, ciddi dağıdıldı. 1736-cı ildə İran şahı NADİR tərəfindən talandıqdan sonra isə Bərdə artıq özünə gələ bilmədi. Şəhər tənəzzülə uğradı və Qarabağ xanlığının tərkibində kiçik yaşayış məntəqəsinə çevrildi (18-ci əsrin sonu). Əvvəllər Bərdə qala divarı ilə əhatə olunmuş dəqiq ayrılmış şəhər mərkəzindən - ŞƏHRİSTANDAN və ustaların, sənətkarların və tacirlərin məhəllələrindən ibarət RABATDAN ibarət idi. Burada dəmirçilərin (indi bu yerdə Qara Dəmirçilər kəndi yerləşir), toxucuların, dulusçuların, daşyonanların, ağac və daş oymaçılarının, dəri ustalarının məhəllələri vardı. Gözəl parçalar, silahlar, keramik və şüşə qablar, adi və qiymətli metallardan bəzək əşyaları yaradılırdı. Azərbaycan ustalarının yaratdığı məşhur QARABAĞ QRUPU XALÇALARI (xovlu və xovsuz) əsasən Bərdə "əsilli" idi. Bu, böyük Azərbaycan şairi NİZAMİ GƏNCƏVİNİN "İSKƏNDƏRNAMƏ" poemasında tərənnüm etdiyi əsl Ustalar Şəhəri idi. Qədim Bərdəni 14-cü əsrin tanınmış siyasi xadimi QAZİ MƏHYƏDDİN BƏRDƏİ; Şərqin bir çox tanınmış alimlərinə məlum olan, "RAZILAŞMAYANLARA CAVAB" (müsəlman hüququnun əsaslarına dair) kitabını yazmış mütərəqqi hüquqşünas və alim MƏHƏMMƏD İBN ABDULLA ƏBUBƏKR BƏRDƏİ (961-ci ildə vəfat edib) şöhrətləndiriblər. Onun əsərləri alimin demokratik, mütərəqqi yönümünə dəlalət edir.

AĞDAM

AĞDAM RAYONU. Onun ərazisində çoxlu qədim memarlıq abidələri qorunub saxlanılıb. Bunlar XANAOĞLAN türbəsi (17-ci əsr), ŞAHBULAQ kəndində KARVANSARA (18-ci əsr), məscid (17-ci əsr), PƏNAHƏLİ XANIN sarayı və türbəsi; XAÇINTÜRBƏTLİ kəndində "QUTLU MUSAOĞLU" türbəsi (14-cü əsr), PAPRAVƏND kəndində iki türbə və məscid, Qafqaz Albaniyasının xristian dövrünə aid BOZDAĞ dağının şimal yamacında qayaya oyulmuş mağara məbədi və s.

AĞDAM ŞƏHƏRİ - Ağdam rayonunun inzibati mərkəzidir, Bakıdan məsafəsi 362 km-dir. Ağdam həm də Qarabağ düzənliyində yerləşən iri şəhərlərdən biri idi. Türk tayfaları düzənliklərdə düşməndən qorunmaq üçün tez-tez kiçik qalalar tikirdilər - qədim türk dilində "ağdam" sözü "kiçik qala" deməkdir. Sonralar "ağdam" sözü müasir mənası ilə üst-üstə düşən məna qazandı - "işıqlı", "ağ". Bu, Qarabağ xanlarından biri olan PƏNAHƏLİNİN 18-ci əsrdə özünə ağ daşdan ev tikdirməsi ilə bağlıdır. Bu, ahəngdar tikililərdən ibarət bütöv bir kompleks idi - ağ daşdan imarət. Ağdamda qeyri-adi bir muzey var - Çörək muzeyi. Burada unikal eksponatlar toplanıb - çörək və taxılçılıqla bağlı arxeoloji tapıntılar. Bunlar daşlaşmış dənlər, dən daşları, əl dəyirmanları, qab-qacaq, qədim kitablar, əlyazmalar, əkinçiliyin inkişafından bəhs edən müxtəlif materiallar, əkinçi alətləri (oraqlar, xış, vəl) və s.-dir.

ŞUŞA

ŞUŞA ŞƏHƏRİ - Bakıdan uzaqlığı 373 km-dir. Şəhər adını buraların gözəl, təmiz və şəffaf havasına borcludur. "Şuşa" "şüşə" deməkdir (azərbaycanlılar təmiz havanı adətən şəffaf şüşəyə bənzədirlər). Bu, ölkəmizin ən gözəl şəhərlərindən biridir, təbiət onu unikal bulaqlarla bəxş edib - İSA BULAĞI, TURŞSU, SAKİNA BULAĞI, İSTİ BULAQ, SOYUQ BULAQ, YÜZ BULAQ, QIRX BULAQ, ÇARIX BULAĞI və s. Şuşanın yaranması və sonrakı çiçəklənməsi QARABAĞ xanlığının qüdrətinin möhkəmlənməsi və güclənməsi ilə bağlıdır. Şuşada iki tərəfdən vaxtilə möhtəşəm olmuş qala divarları qorunub saxlanılıb. Şəhərin əsasını isə Qarabağ hökmdarı PƏNAHƏLİ xan qoyub. O, burada qala tikdirib və onu PƏNAHABAD adlandırıb 1756-1757-ci illər). Sonralar qala yaxınlıqdakı Şuşa kəndinin adı ilə adlandırılıb. Pənahəli xan başqa qalalar da tikdirib - BAYAT, ŞAHBULAQ, ƏSGƏRAN qalasını isə möhkəmləndirib. 18-ci əsrdə Şuşa şəhəri Azərbaycanın ən mühüm şəhərlərindən birinə çevrildi. Ətrafında böyük və möhkəm divarlar ucaldıldı, çoxsaylı sənətkar məhəllələri yarandı, şuşalı tacirlər İran şəhərləri, Moskva ilə ticarət edirdilər, şəhərdə PƏNABADİ (pənahabadi) gümüş sikkəsi zərb olunurdu. Dağların yüksəkliyində yerləşən gözəl şəhər səyyahları heyran edirdi. "Onun evləri düzgün, gözəl, hündürdür və gözəl, çoxsaylı pəncərələrlə işıqlandırılıb. Şəhər üzərində yerləşdiyi qayalardan götürülmüş daşdan tikilib. Küçələr hər yerdə enli plitələrlə döşənib, damlar taxtadan düzəldilib" - rus rəssamı V.Vereşşagin Şuşa haqqında belə yazırdı. Məhəllələrdəki evlərin daş sütunlu örtülü qalereyaları var idi, bazar meydanları böyük idi, şəhərin baş meydanı - MEYDAN - isə sıra ilə ticarət dükanları, ikimərtəbəli karvansara ilə əhatələnmişdi, burada iki minarəli came məscidi dayanırdı. Şəhərin kənarında "çapış meydanı" - CIDIR DÜZÜ yerləşirdi. O, dərin DAŞALTI dərəsinin yanında yerləşirdi. Aşağıya, dərənin dibi ilə axan DAŞALTI çayına sıldırım pilləkən addımları - "QIRX PİLLƏKƏN" ("qırx pillə) aparırdı. Elə orada sirli "Xəzinə Qala" ("xəzinə qalası") mağarası yerləşirdi. Şuşada olan hər kəs bura gəlirdi. Şuşanın məşhur olduğu keçmişin bütün memarlıq və incəsənət abidələrini sadalamaq çətindir - burada təkcə 170 memarlıq, 160 incəsənət abidəsi qeydə alınıb. Bunlar ev-muzeylərdir: şairə Xurşidbanu Natəvanın, artilleriya generalı Mehmandarovun (Port-Arturun qəhrəmancasına müdafiəsinin iştirakçısı), görkəmli bəstəkar Üzeyir Hacıbəyovun, müğənni Bülbülün, şair və rəssam Mir Möhsün Nəvvabın. İbrahim xanın və onun qızı Qara Böyükxanımın qəsrləri; "Gəncə qapısı", qala divarı və s. Bu şəhəri "Şərqin konservatoriyası" adlandırırlar - Şuşa bir çox görkəmli azərbaycanlının, müğənnilərin, musiqiçilərin, böyük bəstəkar və dirijorların vətəni olub: CABBAR QARYAĞDIOĞLU, QURBAN PİRİMOV, BÜLBÜL, SEYİD ŞUŞİNSKİ, XAN ŞUŞİNSKİ, RƏŞİD BEHBUDOV, ÜZEYİR HACIBƏYOV, NİYAZİ, FİKRƏT ƏMİROV, SÜLEYMAN ƏLƏSGƏROV. Burada yazıçılar S.AXUNDOV, Ə.HAQVERDİYEV, N.VƏZİROV, şairə XURŞİDBANU NATƏVAN, şair QASIMBƏY ZAKİR, heykəltəraş və rəssamlar T.NƏRİMANBƏYOV, C.QARYAĞDI və başqaları doğulub. Şuşadan bir qədər aralıda Xankəndi şəhəri yerləşir, onun haqqında ilk dəfə 9-cu əsrin yazılı mənbələri məlumat verir. Onu adı əvvəlcə şəhərin adına çevrilmiş türk tayfaları salıb - VERƏNDƏ. 18-ci əsrin sonunda PƏNAHƏLİ XANIN oğlu MEHDİQULU XAN bu yerdə böyük yaşayış məntəqəsi saldırıb və onu XANKƏNDİ (Xan kəndi) adlandırıb, sonra isə onu həyat yoldaşı PƏRİCAN BƏYİMƏ bağışlayıb. 1923-cü ildə şəhərin adı dəyişdirilərək Stepanakert qoyuldu, lakin SSRİ-nin dağılması ilə Azərbaycan müstəqillik qazandıqdan sonra şəhərə öz əzəli adı qaytarıldı.

KƏLBƏCƏR

KƏLBƏCƏR RAYONU Kiçik Qafqazın yamaclarında yerləşir. İnzibati mərkəzi KƏLBƏCƏR ŞƏHƏRİdir, bu da "yüksək aşırım", "yüksək yer" deməkdir. Bakıdan uzaqlığı 445 km-dir Bu yer mineral bulaqları, o cümlədən termal bulaqları ilə məşhurdur. Ən məşhur mineral su isə - İSTİSU ("isti su") - yerli kurorta da ad verib. Heç də az şəfalı olmayan bulaqlar 2000-2400 m hündürlükdə, TƏRTƏR çayının sahillərində yerləşir (31 bulaq). Kimyəvi tərkibinə görə onlar dünyaca məşhur KARLOVI VARI (Çexiya) suları ilə demək olar ki, eynidir və hətta onları üstələyir.

BİZ İŞĞAL ALTINDA OLAN QARABAĞIN YALNIZ BİR NEÇƏ ŞƏHƏRİ HAQQINDA DANIŞDIQ. HƏLƏLİK...