Naxçıvan

Azərbaycanın cənub-qərbində NAXÇIVAN MUXTAR RESPUBLİKASI (NMR) yerləşir. O, ölkənin qalan ərazisindən araya girmiş dar bir zolaqla - başqa dövlətin ərazisi ilə ayrılıb; bu, vaxtilə Rusiya imperiyasının dağılması və ondan sonrakı kommunist rejiminin siyasəti nəticəsində mümkün olub. NMR Dərələyəz dağlarının cənub və Zəngəzur dağlarının cənub-qərb yamaclarında yerləşir.

Bu, dağlıq ərazidir - muxtar respublika ərazisinin 30%-dən çoxu dəniz səviyyəsindən 600-1000 m yüksəklikdə yerləşir. Regionun ən yüksək nöqtələri - KAPIYICIQ (3906 m), YAĞLIDƏRƏ (3827 m), QAZANGÖLDAĞ (3814 m), DƏVƏBOYNU (3560 m.), AĞDAĞ (3488 m), SALVARTI (3160 m), KEÇƏLDAĞ (3114 m.) dağları, BİÇENƏK (2347,8 m) və AYÇINQIL (3362 m) aşırımlarıdır.

Muxtar respublika mərmər, əhəng, gips, daş duzu yataqları ilə zəngindir. NAXÇIVAN şəhərindən 12 km. aralıda, DUZDAĞ dağının cənub yamacında daş duzu yatağı var; onu 19-cu əsrdən başlayaraq bir sıra müasir tədqiqatçılar təsvir ediblər. Bunlar çox qədim duz mədənləridir və hələ də böyük ehtiyata malikdir. Yataq müasir dövrdə işlənərkən köhnə şaxtalarda daş alətlər tapılıb - insanlar hələ daş dövrünün sonunda bu alətlərlə duzu laylardan qoparırmışlar. Qədim insanın tapılmış daş alətləri və Duzdağın mineral nümunələri elə buradaca, duz mədəninin direksiyasında ziyarətçilərə və turistlərə eksponat kimi nümayiş olunur.

DUZDAĞ, eləcə də NEHRƏM yataqları çox güclüdür, duz ehtiyatları böyükdür. DUZDAĞDA böyük duz şaxtalarından biri müxtəlif xəstəlikləri olan pasiyentlərin müalicəsi üçün xüsusi təchiz olunub, böyüklər və uşaqlar üçün şöbəsi var.

Naxçıvan Muxtar Respublikası ərazisinin landşaftları olduqca özünəməxsusdur. Bu diyara ilk dəfə gələn insanın qarşısında əlçatmaz dağların əzəmətli zirvələri və gözlənilmədən düz, demək olar ki, bitkisiz geniş düzənliklər açılacaq; o, küləkdən məxmərə dönmüş, naxışlı alçaq qayalı silsilələrin nağıl nəhənglərinin fantastik daş "şəhərləri"nə bənzəyən "qüllələri"nə heyran qalacaq. Yeni gələn üçün sürpriz təmiz suyun gözlənilməz bolluğu olacaq: su NAXÇIVANÇAY çayının sıldırım sahillərindən cingiltili damcılarla işığa can atır, qırmızımtıl torpaqdakı kiçik "çuxurlar" ciddi dövriliklə dəmirli və ya kükürdlü su qeyzerləri fışqırdır (məsələn, geniş tanınan ƏSHABİ-KƏHF pirindən bir qədər aralıda) - zahirən quru düzənliklərin altından yeraltı suların bol axınları və çayları axır. Onların arasında unikal tərkibli MİNERAL və SÜFRƏ suları var - SİRAB, BADAMLI, VAYXIR, NƏĞƏCİR, QIZILCIR. Mineral su butulkalara doldurulur və respublikadan kənara çıxarılır.

Yeraltı suların bolluğu burada tarixən KƏHRİZ - su üçün unikal yeraltı, çoxkilometrlik tunellər tikintisi sənətinin yaranmasına və yüksək səviyyəyə çatmasına səbəb olub. Bəzi kəhrizlərə yerin səthindən örtülü tunelin pilləkənləri ilə enmək olar, elələri də var ki, suyu sadəcə bulaq şəklində səthə çıxarılıb (bu, zahirən müasir su kəmərinin "borusu"nu xatırladır). Kəhriz tikən yerli ustalar (kənkanlar) öz sənətlərini bu günə qədər qoruyub saxlayıblar. Kəhrizlər əvvəllər Azərbaycanda geniş yayılsa da, bu gün onlar ən yaxşı məhz NMR-də qorunub saxlanıb.

İRAN və TÜRKİYƏ ilə dövlət sərhədi boyunca ARAZ çayı axır. Bundan başqa, burada dağlardan - ZƏNGƏZUR, DƏRƏLƏYƏZ və QONUR-ALAGÖZ silsilələrinin suayırıcılarından başlanan təxminən 40 başqa kiçik və orta çay var. Bunlar ORDUBADÇAY, ƏLİNCƏÇAY, GİLANÇAY, NAXÇIVANÇAY, ARPAÇAY, DUĞLUNÇAY, ƏKULİSÇAY və s.-dir. Burada "üzən adaları" ilə tanınan çox gözəl BATABAT gölü var; suyu Babək və Culfa rayonlarının torpaqlarının suvarılmasına istifadə olunan süni göl də var - o, 1500 m yüksəklikdə, QAZANÇI kəndi yaxınlığında yerləşir.

Respublikada iqlim kəskin kontinentaldır, temperatur yayda +43, qışda isə -30 dərəcə arasında dəyişir. Rütubət aşağıdır. Flora - fıstıq, şərq palıdı, qoz, söyüd, ağcaqayın, yabanı armud, çoxlu dərman bitkiləri. Fauna - ayılar, çöl donuzları, tülkülər, dovşanlar, canavarlar, daş dələləri, bezoar keçiləri, Kiçik Asiya muflonları; quşlar - Xəzər ulları, alp meşəbülbülü, qaya qaranquşu, kəklik.

Bütün region boyu çoxlu xarabalıqlar, qədim şəhərlərin, qüllələrin, qalaların, türbələrin qalıqları qorunub saxlanıb. Bu diyar hələ çox qədim zamanlarda məskunlaşıb, qədim dövrlərdən qalmış müdafiə tikililərinin xarabalıqları öz miqyası ilə heyrətləndirir - hesab olunur ki, qədim Azərbaycanın digər regionları ilə müqayisədə bu cür ən böyük, bəzən isə siklopik tikililər Naxçıvan regionunda olub.

Qədim insanın buradakı ilk yaşayış yerləri mustye dövrünə (135 min il əvvəl) aiddir - QAZMA, KİLİT mağaraları (Ordubad rayonu), Naxçıvançay və Əlincəçay sahillərindəki mağaralar üst paleolit dövrü düşərgələrinin izlərini qoruyub saxlayıb. GÜLTƏPƏ obyektində, Arpaçay vadisində (OVÇULARTƏPƏ, DAMLAMA) aşkar edilmiş arxeoloji tapıntılar eneolit dövrünə aiddir.

E.ə. 2-ci minillikdə burada artıq şəhər tipli möhkəmləndirilmiş yaşayış məntəqələri var idi - GÜLTƏPƏ-2, QAZANÇI, OĞLANQALA, PLOVTƏPƏ. E.ə. 9-2-ci əsrlərdə bu region MANNA (e.ə. 9-cu əsr), sonra isə MİDİYA (e.ə. 7-ci əsr) kimi iri dövlət qurumlarının tərkibinə daxil olub. Diyara böyük dağıntılar gətirən, məsələn, Makedoniyalı İsgəndərin yürüşü olub. İsgəndərin ölümündən və imperiyasının dağılmasından sonra (ellinizm dövrü) Naxçıvan diyarı 350 il mövcud olmuş Azərbaycan dövləti ATROPATENANIN (e.ə. 328-ci il) təsir dairəsinə daxil olub.

Strateji əhəmiyyətə malik bu zəngin diyar, bütün Azərbaycan ərazisi kimi, işğal üçün həmişə cəlbedici olub: bu, zəngin şəhərlər diyarı idi, buradan qonşu və uzaq regionlara, Hindistan və Çindən Bizans və Romaya qədər tranzit yollar keçirdi.

Atropatena dövlətinin süqutundan sonra Naxçıvan Sasanilər imperiyasının, sonra isə Ərəb xilafətinin tərkibinə daxil olmuşdur. Lakin işğalçılara qarşı, müstəqil, azad dövlətlərin yaradılması uğrunda daimi mübarizə gedirdi.

Bu diyarın, eləcə də bütün Azərbaycanın tarixində atabəy ŞƏMSƏDDİN ELDƏNİZİN yaratdığı və başında Eldənizlər sülaləsinin durduğu Azərbaycan sultanlığı (1136-1225-ci illər) mühüm rol oynamışdır. Bu dövlət bütün Azərbaycanı (Şirvandan başqa), eləcə də Səlcuqilərin İraq sultanlığını əhatə edirdi. Bu dövrdə Naxçıvan dövlətin paytaxtlarından biri idi, burada öz sikkəsi zərb olunur, müstəqil xarici və daxili siyasət aparılırdı.

13-cü əsrin birinci yarısında monqolların ekspansiyası başladı, Azərbaycana monqol ordusu soxuldu, bir çox şəhər talan edildi. Naxçıvan bölgəsi uzun müddət müqavimət göstərdi - monqolların paytaxta növbəti yürüşündən sonra Eldənizlərin sonuncu atabəyi məşhur yerli ƏLİNCƏQALA qalasında möhkəmləndi. Lakin sonradan demək olar ki, bütün Cənubi Qafqaz monqollar tərəfindən istila edildi.

15-16-cı əsrlərdə Naxçıvan ardıcıl olaraq yaranmış Azərbaycan dövlətlərinin - QARAQOYUNLU, AĞQOYUNLU, SƏFƏVİLƏR dövlətinin tərkibinə, döyüşkən türk tayfası KƏNGƏRLİ başçılarının idarə etdiyi ÇUXURSƏƏD bəylərbəyliyinin (17-ci əsr) tərkibində daxil oldu. 18-ci əsrdə burada NAXÇIVAN xanlığı yarandı. 1828-ci ildə TÜRKMƏNÇAY MÜQAVİLƏSİNƏ əsasən xanlıq Rusiyaya keçdi, sonralar isə eyniadlı Rusiya qəzasının mərkəzi oldu.

1924-cü ildə Naxçıvan şəhəri yenidən paytaxt statusunu qazandı - bu dəfə Naxçıvan Muxtar Respublikasının paytaxtı oldu.

NAXÇIVAN ŞƏHƏRİ - Azərbaycanın Naxçıvan Muxtar Respublikasının paytaxtıdır. NAXÇIVANÇAY çayının sağ sahilində, dəniz səviyyəsindən 1000 m hündürlükdə yerləşir. Bakıdan uzaqlığı - 993 km. Əhalisi - 69 000 nəfər.

Bu, Azərbaycanın ən qədim şəhərlərindən biridir, qədimdə həm də ən böyük şəhərlərindən biri olmuşdur. Yerli sakinlər Naxçıvanın yerində yaşayış məskənlərinin yaranma tarixini Böyük Tufandan xilas olmuş NUH peyğəmbər haqqında bibliya rəvayəti ilə əlaqələndirirlər. Burada belə hesab edirlər ki, Nuhun gəmisi dağa yan almazdan əvvəl bir neçə dəfə KİÇİK QAFQAZIN dağ zirvələrinə toxunmuş, onlardan biri hətta bu zərbədən yarılmışdır (AĞRIDAĞ, BALAAĞRI, İLANDAĞ, ALAGÖZ, QAPICIQ dağları). Yerli rəvayətdə deyilir ki, tufandan xilas olduqdan sonra Nuh məhz burada yaşamış və vəfat etmişdir. Hələ yaxın vaxtlaradək Nuhun qəbrinin yerini bildiklərini deyən hörmətli ağsaqqallar sağ idi. Bu əhvalat xalq arasında o qədər məşhurdur ki, tanınmış rəssam BƏHRUZ KƏNGƏRLİ elə belə də adlanan bir tablo çəkmişdir - "NUHUN QƏBRİ".

Naxçıvanın adı çəkilən, dövrümüzədək gəlib çatmış ən qədim yazılı mənbə PTOLEMEYİN əsərləridir (e.ə. 2-ci əsr). O, Naxçıvanı "NAKSUANA" adlandırır. Orta əsr ərəb mənbələrində şəhər "NEŞAVA" adlanır, MƏHƏMMƏD NAXÇIVANİ, HƏMDULLAH QƏZVİNİ, KATİB ÇƏLƏBİ, EVLİYA ÇƏLƏBİ və digər tanınmış müəlliflərin əsərlərində isə Naxçıvan ehtiramla NƏQŞİ-CAHAN ("DÜNYANIN BƏZƏYİ") adlandırılır.

Erkən orta əsrlər dövründə Naxçıvanın Kiçik Asiya, Yaxın Şərq və Cənubi Qafqaz ölkələri ilə əlaqələri xüsusilə sıxlaşdı. Lakin şəhərin sərvəti və geosiyasi mövqeyi qonşu dövlətlərdən tez-tez basqınlara səbəb olur, nəticədə şəhər dəfələrlə dağıdılırdı. Amma Naxçıvan hər dəfə yenidən tikilir, daha da gözəlləşirdi. Məsələn, eramızın 1-ci əsrinin ortalarında şəhəri Bizans imperatoru II İraklı talan edib dağıtmış, onu tez-tez monqol basqınları viran qoymuş, şəhər Bizans ilə Ərəb xilafəti arasında daimi çəkişmə səbəbi olmuşdur.

Lakin bütün dövrlərdə Naxçıvan müxtəlif dövlət qurumlarının - hakim Sacilər, Salarilər sülalələrinin əsas şəhərlərindən biri, Azərbaycan atabəyləri Eldənizlər dövlətinin paytaxtı və s. olmuşdur.

Yazılı mənbələr təsdiq edir ki, 12-ci əsrdə Naxçıvan şəhərində 200 minə qədər insan yaşayırdı ki, bu da o dövrün şəhəri üçün çox böyük rəqəmdir. Burada ticarət inkişaf etmişdi, şəhər öz ustaları və sənətkarları ilə: toxucuları, dulusçuları, zərgərləri, şüşə üfürənləri ilə məşhur idi. Lakin Naxçıvan xüsusilə öz inşaatçıları ilə şöhrət qazanmışdı - burada məşhur NAXÇIVAN MEMARLIQ məktəbi yaranmış, tikinti işləri geniş vüsət almışdı.

Naxçıvan memarlıq məktəbinin banisi, onun ən yüksək nailiyyətlərinin yaradıcısı və bu memarlıq hadisəsinin klassiki 12-ci əsr memarı ƏCƏMİ İBN ƏBUBƏKR NAXÇIVANİDİR. Dövrümüzədək YUSİF İBN KÜSEYİR türbəsi (Atababa günbəzi), MÖMİNƏ XATUN türbəsi gəlib çatmışdır.

Hesab olunur ki, təkcə Möminə xatun türbəsini ucaltmaqla Əcəmi bütöv bir dövrün obrazını yarada bilmişdir. Təsadüfi deyil ki, memar türbəni belə bir yazı ilə bəzəmişdir: "BİZ GEDİRİK, DÜNYA QALIR, BİZ ÖLƏCƏYİK - XATİRƏ QALACAQ".

Bu türbəni bəzəyən həndəsi və epiqrafik naxışlar zərgər dəqiqliyi ilə işlənmişdir: o, Şərqin sevimli qiymətli daşı olan parlayan firuzəyə bənzəyir.

Naxçıvan memarlıq məktəbinin abidələri Azərbaycan mədəniyyətinin qızıl fonduna daxil olmuş və geniş bir regionun memarlıq ənənələrinə təsir göstərmişdir: Şimali Qafqazdakı Dərbənddən cənubda Həmədana, şərqdə Xəzər dənizindən qərbdə Gürcüstan və Urmiya gölünə qədər. Bu memarlıq məktəbinin üslub xüsusiyyətləri bütün qonşu dövlətlərin memarlığında izlənilir.

Orta əsrlərdə şəhərin gözəlliyinə heyran qalmış səyyahların şəhadətinə görə, burada Eldənizlərin məşhur saray ansamblı, came məscidi, müsəlman maarifinin mərkəzinə çevrilmiş böyük mədrəsə, dövlət binaları, aristokratların sarayları ucaldılmışdı. Yazılı mənbələr "20 min ev, 70 dini tikili, 20 karvansara, 7 hamam, bir neçə bazar" haqqında məlumat verir.

Fransız səyyahları PYER ŞARDEN və DÜBUA de MONPERE, ingilis PORTER qeyd edirdilər ki, bu, qədim dövrün yaxşı qorunub saxlanmış memarlıq abidələri olan möhtəşəm bir şəhərdir. Türk səyyahı EVLİYA ÇƏLƏBİ hovuzlarına hər gün səbət-səbət qızılgül ləçəkləri atılan yerli hamamlara heyran qalmışdı. Müasir Naxçıvanda qızılgül kolları küçələrin, meydanların, skverlərin bəzədilməsində geniş istifadə olunur.

Bu qədim şəhərə özünəməxsus mədəniyyət xasdır və onun ayrılmaz hissəsi məşhur yerli mətbəx olmuşdur. Məsələn, yalnız burada "alana"nın - xüsusi üsulla qurudulmuş, şəkərlə qarışdırılmış üyüdülmüş qoz ləpəsi ilə doldurulmuş şaftalının, balla hazırlanan xüsusi qayğanaq "ballıqayğanaq"ın və s. hazırlanma sirrini bilirlər.

Naxçıvan torpağı ilk fars-azərbaycan lüğətini (4 min söz) yaratmış məşhur alim, dövlət xadimi, yazıçı, filoloq HİNDUŞAH BİN SƏNCƏR BİN ABDULLA NAXÇIVANİNİN (XIII-XIV əsrlər) vətənidir. Onun oğlu MƏHƏMMƏD NAXÇIVANİ vergiqoyma haqqında kitab yazmış, maliyyə sahəsində tanınmış dövlət xadimi idi (XIII-XIV əsr). Naxçıvanda doğulmuş məşhur Azərbaycan xadimləri sırasında KƏLBALI XAN NAXÇIVANSKİ də var. Məşhur sərkərdə CAMŞİD NAXÇIVANSKİ; XX əsrin görkəmli xadimi; klassik yazıçı CƏLİL MƏMMƏDQULUZADƏ; Stalin repressiyalarının qurbanı olmuş romantik şair və dramaturq HÜSEYN CAVİD; rəssam BƏHRUZ KƏNGƏRLİ.

Naxçıvan Azərbaycan prezidenti, ümummilli lider HEYDƏR ƏLİYEVİN vətənidir.

Müasir Naxçıvanda elm və maarifə böyük diqqət yetirilir. Burada Dövlət Universiteti, Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının filialı yerləşir, akademik şəhərcik tikilib, köhnə məktəblər təmir olunur, yeniləri tikilir. Məsələn, bu yaxınlarda böyük, yaxşı təchiz olunmuş, müasir məktəb (H.Əliyev adına) istifadəyə verilib. Burada Mədəniyyət Sarayı, Dram Teatrı, Kukla Teatrı var, idman Olimpiya kompleksi inşa edilib.

Naxçıvanda çoxlu muzey var: xalça, ədəbiyyat, tarix muzeyləri, yazıçı-dramaturq Hüseyn Cavidin ev-muzeyi və s. Şəhərdə tarixi abidələr də az qalmayıb - İMAMZADƏ memarlıq kompleksi, CÜMƏ MƏSCİDİ, "ZAVİYYƏ" məscidi, "PİRGƏMİŞ" məscidi, "XAN EVİ", "İSMAYIL XAN" hamamı, BUZXANA (yay dövründə buz saxlamaq üçün xüsusi təchiz olunmuş qədim tikili), YUSİF İBN KÜSEYİR türbəsi, MÖMİNƏ XATUN türbəsi,

BABƏK

BABƏK RAYONU respublikanın şimalında Ermənistanla, cənubda isə İranla həmsərhəddir. Bu ərazinin şimalı və cənub-şərqi dağlıq, cənubu və cənub-qərbi isə düzən relyefə malikdir.

Ən hündür dağ zirvələri - KEÇƏLTƏPƏ (2740 m), QARAQUŞ (2617 m), BUZQOV (2470 m).

Rayonun ərazisində SİRAB, QAHAB, VAYXIR mineral su mənbələri, daş duzu yataqları yerləşir. Burada NAXÇIVANÇAY çayı və onun qolu CƏHRİÇAY axır, ARAZ, NEHRƏM, UZUNOBA, SİRAB su anbarları yerləşir.

Burada meşə yoxdur, üzümçülük, taxılçılıq, bostançılıq və heyvandarlıq inkişaf edib.

Rayonun ərazisində məşhur GÜLTƏPƏ və GÜLTƏPƏ-2 arxeoloji abidələri, ABBASABAD, VAYXIR, AZNABÜRT qədim xarabalıqları yerləşir.

BABƏK ŞƏHƏRİ rayonun inzibati mərkəzidir. 1978-ci ilə qədər TAZAKƏND adlanırdı.

CULFA RAYONU Naxçıvan şəhərindən şərqdə yerləşir, burada yayda quru və isti, qışda çox soyuq olur. İldə təxminən 220-600 mm yağıntı düşür. Burada ƏLİNCƏ, QARADƏRƏ çayları, həmçinin ARAZ (İranla sərhəd boyunca) axır. Culfaya gedən yol boyunca dağlar çox gözəl və özünəməxsusdur - geoloji amil (süxurların tərkibi, yaşı və s.) onların görünüşünə təsir edib - dağlar nəhənglərin tikdiyi fantastik tikililərə bənzəyir.

Culfa dağlarında fıstıq, vələs, palıd bitən meşə massivlərinə rast gəlinir; faunanı canavarlar, tülkülər, dovşanlar təmsil edir.

ARAZ çayının sahilində qədim tikililərin xarabalıqları qalıb. Bu, XIII əsrə aid karvansaradır, Azərbaycan ərazisindəki ən böyüklərindən biridir. XIV əsrin əvvəlində Naxçıvan xanı HAKİM ZİYAƏDDİNİN fərmanı ilə tikilmiş XIV əsr körpüsünün qalıqları. CUQA kəndi yaxınlığında XIII əsrə aid kiçik GÜLÜSTAN türbəsi, DƏR kəndi yaxınlığında isə daha üç qədim türbə var, onlardan ən yaxşı qorunub saxlananı qülləvari türbədir (XV əsr).

ƏLİNCƏQALA (VI-VII əsrlər) memarlıq baxımından ən diqqətəlayiq dağ qalalarından biridir. Bu qala dağın zirvəsində yerləşir və relyefə uyğun olaraq pilləli divar xətləri ilə qorunurdu. Dəniz səviyyəsindən hündürlüyü təxminən 1640 m-dir. Qalada müstəqil su təchizatı sistemi var - yağış sularını hovuza toplamaq üçün qayalarda oyulmuş kanallar. Məlumdur ki, Teymurun yürüşü zamanı qalada möhkəmlənmiş yerli hökmdarlar 14 il müqavimət göstəriblər. Elə burada ilk monqol yürüşləri zamanı Eldənizlər sülaləsinin son nümayəndəsi gizlənmiş, dövlət xəzinəsi saxlanılmışdı. Xalq arasında qalanı bəzən "ŞAHTAXTI", yəni "şahın oturduğu yer" adlandırırlar.

Əlincəqala Sasanilər dövrünün yazılı mənbələrində, həmçinin məşhur "KİTABİ-DƏDƏ QORQUD" dastanında xatırlanır.

Ortodoks əhval-ruhiyyəli müsəlman ruhaniləri ilə mübarizə aparmış böyük şair və filosof İMADƏDDİN NƏSİMİNİN mənəvi müəllimi, sufi və hürufi FƏZLULLAH NƏİMİNİN türbəsini xüsusilə qeyd etmək lazımdır.

Rayonun ərazisində çoxlu mənbə və bulaq var (qırxa yaxın). Onlardan biri, DARIDAĞ dağının yamaclarında yerləşəni, gündə təxminən 500 000 litr yüksək minerallaşmış su verir.

CULFA ŞƏHƏRİ İranla sərhəddə, ARAZ çayının sahilində yerləşir. Azərbaycan Culfasına demək olar ki, simmetrik şəkildə, Arazın qarşı sahilində də adı CULFA olan İran şəhəri yerləşir. Keçmişdə buradan İrandan Şirvana, Gürcüstana, Dağıstana qədim karvan yolu keçirdi. İndi burada sərhəd buraxılış məntəqəsi yerləşir.

ORDUBAD

ORDUBAD RAYONU şimalda və şərqdə Ermənistanla, cənubda İran İslam Respublikası ilə həmsərhəddir. O, NMR-in şərq hissəsində yerləşir.

İqlimi kəskindir: soyuq qış, isti yay. Burada zəngin fauna və flora, heyrətamiz dərəcədə təmiz hava, çoxlu dərman bitkiləri və meyvələr var. Burada həmçinin çoxlu tarixi abidələr qorunub saxlanılıb: daş qoç fiqurları (orta əsrlər dövrü), SABİR kəndində e.ə. 2-1-ci minilliklərə aid qədim yaşayış məskənlərinin qalıqları, AZA kəndi yaxınlığında qədim GİLAN şəhərinin xarabalıqları, KİLİT, VƏLƏVƏR, AYLİS, AZA, KOTAM, BİLƏV, VənənD kəndlərində orta əsr binaları; qədim ANABAD şəhərinin xarabalıqları, ƏNDƏMİC kəndi yaxınlığında ŞAHTAXTI qülləsi, 19-cu əsr məscidləri, AZA kəndi yaxınlığında 1826-cı il körpüsü və bir çox başqaları.

Ordubaddan 60 km. cənubda, GƏMİQAYA dağında e.ə. 6-5-ci minilliklərə aid unikal petroqliflər qorunub saxlanılıb. Burada insanları, məişət, ov səhnələrini, real və fantastik heyvanları təsvir edən minlərlə rəsm var.

ORDUBAD ŞƏHƏRİ Ordubad rayonunun inzibati mərkəzidir. Bu, Naxçıvan Muxtar Respublikasının ikinci ən böyük şəhəridir. Ordubad 12-ci əsrdən məlumdur, dəniz səviyyəsindən 850 m. hündürlükdə yerləşir. Qədimliyinə, tarixi abidələrinin çoxluğuna, yeni tikililərlə demək olar ki, pozulmamış xarici görkəminə, sakinlərinin qorunub saxlanılmış həyat tərzinə görə ORDUBAD Dövlət Tarix-Memarlıq Qoruğu elan edilib.

Onun abidələri: fasadının unikal tağlı taxçaları ilə CÜMƏ MƏSCİDİ, DİLBƏR MƏSCİDİ, 18-ci əsrə aid ƏFQAN qülləsi və eyvan, çoxlu qədim ÇEŞMƏLƏR (bulaqlar üzərində tikililər), dairəvi günbəzli örtülü QEYSƏRİYYƏ ticarət kompleksi (19-20-ci əsrlər), buzxana və 18-ci əsr məscidləri, ikimərtəbəli mədrəsə və bir çox başqaları.

Ordubadı görmək lazımdır ki, qədimliyin saxtalığı olmayan ətrini qoruyub saxlamış bu kiçik şəhərin nə qədər gözəl olduğunu anlayasan. Qucaqlamağa bir neçə adamın gücü çatmayan, inanılmaz dərəcədə nəhəng, qoca çinarlar insanların tələsmədən söhbət etmək üçün toplaşdığı bir "dam" yaradır; özünəməxsus məscidlər (günbəzsiz), o cümlədən kiçik məhəllə məscidləri, ovdanlar, kəhrizlər — burada hər şeyin öz xüsusiyyəti var. Bu, qədim milli həyat tərzinin gözəlliyini qoruyub saxlamış müasir insanların yaşadığı şəhərdir.

Burada zəngin ekspozisiyalı Tarix-Diyarşünaslıq muzeyi, teatr, Azərbaycan ədəbiyyatında tarixi-romantik janrın banisi olan yazıçı ORDUBADİNİN ev-muzeyi var. Azərbaycan Elmlər Akademiyasının ilk prezidentlərindən biri, Azərbaycan neft kimyasının banisi, parlaq, yaradıcı şəxsiyyət, Azərbaycan elminin və neft sənayesinin təşkilatçısı olan, fəaliyyəti sayəsində Azərbaycanın İkinci Dünya müharibəsi zamanı hitlerçi işğalçıların darmadağın edilməsi işinə əvəzsiz töhfə verdiyi akademik YUSİF MƏMMƏDƏLİYEVİN anadan olduğu ev bərpa olunur.

Ordubadda yerli sakinlərin evlərində qalmaq olar.

ŞAHBUZ

ŞAHBUZ RAYONU Naxçıvan Muxtar Respublikasının şimalında yerləşir. Bu, dağlıq ərazidir. Ən yüksək nöqtələri SALVARTI (3160 m), KEÇƏLDAĞ (3115 m) dağlarıdır, BİÇƏNƏK dağ aşırımı keçir.

Burada, respublikanın bütün ərazisində olduğu kimi, çoxlu yeraltı sular, o cümlədən mineral sular var: BADAMLI, BATABAT, KARVANSARAY, BİÇƏNƏK. Kükürd, tikinti materialları, torf yataqları var. NAXÇIVANÇAY çayı və onun qolları KÜKÜ, ŞAHBUZ, SALVARTI axır. Gölləri — QANLIGÖL, BATABAT. Dağlarda meşə massivlərinə rast gəlinir.

ŞAHBUZ ŞƏHƏRİ rayonun inzibati mərkəzidir. Şəhərin ətrafında xalq arasında Nizaminin "Fərhad və Şirin" poemasının qəhrəmanının adı ilə "FƏRHAD EVİ" adlandırılan maraqlı bir abidə aşkar edilib. Əslində bu, o qədər də adi görünüşə malik olmayan qədim insan düşərgəsidir: dağın daş divarında "eyvanlı" dörd otaq oyulub.

Arxeoloqlar həmçinin qədim hökmdarın adını daşıyan "ŞAHPUR" qalasının xarabalıqlarını da tədqiq ediblər. Hesab olunur ki, bu ad zaman keçdikcə "Şahbuz" sözünə çevrilib.

ŞAHBUZ ŞƏHƏRİ rayonun inzibati mərkəzidir. Yerli sakinlərin evlərində qalmaq olar.

"Badamlı" mineral su doldurma zavodunun yanında "BADAMLI" İstirahət Zonası tikilib (1400 m hündürlükdə).

KƏNGƏRLİ

KƏNGƏRLİ RAYONU Babək rayonu ilə Şərur rayonu arasında yerləşir. Rayonun cənub hissəsi İranla, şimal hissəsi Ermənistanla həmsərhəddir. Rayon dağlıq relyefə malikdir, DƏRƏLƏYƏZ YAYLASINDA yerləşir.

İqlimi, muxtar respublikanın demək olar ki, hər yerində olduğu kimi, kəskin kontinentaldır — yayda çox isti, qışda soyuq olur. Rayonun ərazisindən Azərbaycanın İranla sərhədinin keçdiyi ARAZ çayı axır.

Dağlıq relyef, iqlimin xüsusiyyətləri və kiçik çayların olmaması yerli bitki örtüyünü şərtləndirib; o, əsasən yarımsəhra və dağ növləri ilə (kollar, otlar, seyrək ağaclar) təmsil olunur.

Bu, tütün, üzüm, taxıl, tərəvəz və bostan bitkiləri yetişdirilən kənd təsərrüfatı rayonudur.

Burada, Naxçıvan Muxtar Respublikasının hər yerində olduğu kimi, çoxlu qədim abidələr var ki, bu da diyarın hələ arxaik dövrlərdə məskunlaşdığını göstərir: ÇALXANQALA kurqanları, QAZMA mağarası, həmçinin QALACIQ, QOVURQALA, DAMLAMA, QULAMLITƏPƏ, BALATƏPƏ qədim yaşayış məskənləri.

Daha sonrakı dövrlərə aid abidələr də qorunub saxlanılıb — XOK kəndində CAMİ məscidi (18-ci əsr), ŞAHTAXTI kəndində məscid (18-ci əsr) və hamam (19-cu əsr) və s.

QARABAĞLAR kəndində məşhur "QARABAĞLAR" türbəsi yerləşir. Bağlarla örtülmüş, qədim, lakin hələ də işləyən kəhrizləri olan bu kənd Zəngəzur silsiləsinin dağlarının ətəyində yerləşir. Ehtimal olunur ki, 17-ci əsr əlyazmasında "10 min evi, 70 məscidi, onlardan 40-ı minarəli olan QARABAĞLAR şəhəri" haqqında deyilənlər indiki kəndə aiddir.

Tarixi abidələr həmçinin Araz və Arpaçay sahillərində tunc dövrünə aid qədim yaşayış məskənləri kimi obyektlərlə təmsil olunur, QAZMA mağarasında Mustye dövrünə aid daş və obsidian alətlər tapılmış, ŞAHTAXTI yaşayış məskənində isə məharətlə hazırlanmış naxışlı keramika qab nümunələri aşkar edilmişdir.

QIVRAQ qəsəbəsi yalnız 2004-cü ildə yaradılmış bu yeni rayonun inzibati mərkəzidir. Qıvraq Naxçıvan-Şərur şossesi üzərində, diyarın paytaxtı Naxçıvandan 30 km. aralıda yerləşir. Qəsəbədən Araz çayına qədər 6 km-dir.

Rayonun inzibati mərkəzi statusunu bu yaxınlarda aldığına görə Qıvraq qəsəbəsində hələlik turist qəbulu üçün infrastruktur yoxdur. Lakin burada ucuz qiymətə otaq və ya ev təqdim edən yerli sakinlərin evlərində qalmaq olar.

ŞƏRUR

ŞƏRUR RAYONU respublikanın qərbində yerləşir, cənubda bu ərazi İranla həmsərhəddir. Ərazinin şimalı və şərqi dağlıqdır, burada DƏRƏLƏYƏZ dağ sistemi yerləşir. Ən yüksək dağ QALINQAYADIR (2775 m). İqlim yarımsəhra, quraqdır, lakin kifayət qədər mülayimdir: qış temperaturu nadir hallarda +3 dərəcədən aşağı düşür, yayda isə +26 dərəcəni keçmir.

Buradan axan çaylar ARAZ çayının qollarıdır (ARPAÇAY və s.). Arpaçayın suyu suvarmada istifadə olunur, bunun üçün burada Arpaçay su anbarı tikilib. Yerli fauna — muflonlar, canavarlar, bezoar keçiləri, tülkülər, çöl donuzları, dovşanlar.

ARBATAN, VERMƏZYAR, QARAHƏSƏNLİ, BABƏKİ, KOSACAN kəndləri yaxınlığında aparılan arxeoloji qazıntılar göstərdi ki, burada həqiqətən qədim yaşayış məskənləri olub və onların xatirəsi xalq arasında qorunub saxlanılıb (KÖLÜKLƏR, KÖHNƏ, ARBATAN, KÖHNƏKƏND, GÜLTƏPƏ). Burada çoxlu məişət əşyaları və naxışlı keramika tapılıb.

ŞƏRUR ŞƏHƏRİ Şərur rayonunun inzibati mərkəzidir. Şəhər yenidir, dəmir yolunun tikintisi zamanı böyüyüb. Burada iki park salınıb, muzey, stadion, məscid, şəhidlərin xatirə kompleksi, kinoteatr var.

Elə burada, dəmir yolunun o biri tərəfində hamamları, bazarı, məscidləri ilə köhnə şəhər də qorunub saxlanılıb.