Dənizlərin canavarları

Hollivudun "Canavar", "Çıxıntılar" - I və II dəhşət blokbasterlərində tamaşaçılar təkcə okean dərinliyində hərəkət edən hər şeyi deyil, hətta kater və gəmiləri də ovlayan tamamilə nəhəng kalmarları (spurtları) və səkkizayaqları görəndə dəhşətdən donub qalırdılar. İnsanların belə canavarlarla qarşılaşması doğrudanmı bu qədər mümkündür, yoxsa onlar insan fantaziyasının məhsuludur? Nəticə çıxarmağa tələsməyin, bu nəhəng canavarlar, Hollivud ölçülərində olmasa da, həqiqətən mövcuddur...

Sualtı dünyanın "iriqabaritli" sakinləri.
Məlumdur ki, dəniz dərinliklərinin bəzi onurğasız sakinləri olduqca təsirli ölçülərə çatır. Məsələn, Avstraliyada Böyük Sədd rifində rast gəlinən və "qatil" kimi qorxunc ləqəb almış molyuskun çəkisi bəzən üç yüz kiloqramdan çox olur! Allah eləməsin, dalğıcın ayağı onun qapaqlarının arasına düşsə, bu "cəngədən" artıq çıxa bilməz.
1963-cü il avqustun 14-də bioloq Lionel Uolford Nyu-Cersi ştatının sahillərində uzunluğu 12 metr olan yarışəffaf qurd (yoxsa ilan?) müşahidə edib. Doktor Karl Şuker diametri iki metr olan "Şir yalı" meduzası barədə məlumat verir. Amerikanın "Feyt" jurnalının 2004-cü ilin noyabr sayındakı məlumata görə, 1978-ci ildə "Kuranda" yelkənli gəmisi tamamilə inanılmaz ölçülü meduza ilə toqquşub: çəkisi 20 ton, çıxıntılarının uzunluğu isə 40 metrə qədər! Yuxarıda adı çəkilən doktor Şuker iddia edir ki, şahidlərin dediyinə görə, bir dəfə "Şir yalı" iri bir köpəkbalığını udub!
Bununla belə, sualtı dünyanın ən məşhur nəhəngləri çoxsaylı dəniz əhvalatlarının qəhrəmanları - məşhur dəniz ilanı və başıayaqlı molyusk - səkkizqollu səkkizayaq (kraken) olub və olaraq qalır. Elmə uzunluğu 15 metrdən çox və çəkisi bir tona qədər olan dəniz ilanları məlumdur! Dəqiq ölçülmüş bir səkkizayağın çıxıntıları ilə birlikdə uzunluğu təxminən 20 metrə çatıb.
Riçard Ellisin "Dənizlərin canavarları" (1998) kitabında "Kent" balina ovu gəmisinin gəmi həkimi Tomas Billin 1898-ci ildə baş vermiş heyrətamiz hadisə barədə şəhadəti verilir. Həmin gün balina ovu gəmisi Bonin adasının (Yaponiya) körpüsündə dayanmışdı. Həkim qumlu sahildə gəzməyə qərar verdi və yüz metr getdikdən sonra birdən uzanmış, çox böyük ölçülü, yoğun çıxıntılarının uzunluğu nəzərə alınmadan iki metrdən artıq olan bir səkkizayaq gördü. Dəcəl həkim heç fikirləşmədən götürüb canavarın başına basdı. Və elə o an öz yüngüllüyünün əvəzini az qala həyatı ilə ödəyəcəkdi: səkkizayaq çıxıntısı ilə həkimin qolundan yapışıb onu özünə tərəf dartdı. Qorxu və ağrıdan vəhşicəsinə qışqıran həkim müqavimət göstərməyə çalışdı, amma elə o an daha bir çıxıntı dava-dalaşçını əl-ayağından "qundaqladı"! Xoşbəxtlikdən yaxınlıqda bıçaq və baltalarla silahlanmış matroslar var idi. Onlardan ikisi nəhəng molyuska hücum etdi və onun qorxunc çıxıntılarını kəsərək ağrıdan artıq az qala huşunu itirmiş həkimi xilas etdi. Günəşdə dincələn səkkizayağın gövdəsindən çıxıntılarının uclarına qədər uzunluğu təxminən 7,5 metr idi. Əlbəttə, belə bir canavar üçün bir çıxıntısı ilə insanı qucaqlayıb onu qiyməyə çevirmək heç nədir. Bu epizodu müzakirə edən ixtioloqlar belə nəticəyə gəldilər ki, burada səkkizayaq tərəfindən təcavüz olmayıb. Aqressiv davranan gəmi həkimi olub.
"San-Fransisko Kronikl" qəzetinin 1989-cu il 27 dekabr tarixli sayının xəbərinə görə, Yeni il ərəfəsində Mindanao adasının (Filippin) İliqan körfəzində nəhəng kalmar... motorlu sərnişin gəmisinə hücum edib! Bir neçə saatdan sonra balıqçılar çevrilmiş barkasın omurğasından yapışmış 12 sağ qalmış sərnişin tapıblar. Bu vaxta qədər onları hadisə yerindən 17 mil uzağa aparmışdı. Zərərçəkənlərdən biri, 37 yaşlı hüquqşünas Aqapito Kabalyenin sözlərinə görə, alaqaranlıq düşən kimi aşağı sürətlə hərəkət edən 22 tonluq barkasın ətrafında su qəfildən güclü şəkildə qaynamağa başladı və lampaların, fənərlərin işığında şoka düşmüş sərnişinlər üzə çıxan canavarı gördülər! "Yaxşı bir ləyən boyda olan gözləri insanları sözün əsl mənasında hipnoz edirdi, - uzun sürən psixi reabilitasiyadan sonra Kabalye danışırdı. - 50 litrlik çəllək qalınlığında nəhəng çıxıntıları ilə spurt barkasın gövdəsini qucaqladı və görünən heç bir gərginlik olmadan onu alt-üst etdi! Bir neçə metr aralanaraq çıxıntıları ilə üç sərnişini - iki qadın və bir kişini tutdu və dərinliyə batdı..." Ekspertlər əmindirlər ki, canavar dərinliyi on bir kilometrdən çox olan Mariana çökəkliyində yaşayır! Doğrudan da, bu qaranlıq dibsiz uçurumda təbiətin hansı dəhşətlərinin yaşaya biləcəyini heç kim bilmir...

Sakit okean nəhəngləri.
Sakit okeanda tutulmuş ən iri ahtapotların çəkisi 210-220 kq-a, qolları ilə birlikdə uzunluğu isə 7-9 metrə çatır. Amerikalı akvalanqçılar Kleyton Fişer və Con Laşel Cuni (Alyaska) sahilləri yaxınlığında 120 metr dərinlikdəki sualtı mağarada 97 kq çəkisi olan 6 metrlik "körpəni" lentə almağı bacarıblar. Bir neçə il əvvəl dalğıc Cek Maklin üzən ahtapotun altına dalıb tənəffüs balonlarındakı havanı onun altına buraxmağa cəsarət edib. Molyusk qəfildən səthə qalxıb və orada yaxınlıqda dreyf edən katerdən qarmaqlı ağaclarla ilişdirilib. Ölçmələr göstərib ki, nəhəngin ən böyük uzunluğu 8,37 metr, çəkisi isə 214 kiloqram olub! Növbəti ilin martında elə həmin Cek Maklin elə həmin yerdə (Fironlar körfəzi, Kaliforniya) çəkisi açıq-aydın 300-320 kiloqramdan az olmayan 10 metrlik «səkkizqollu» bir canavar görüb. Onu gözləyən katerə necə çatdığını Maklin xatırlamır, çünki nəyəsə açıq-aşkar hirslənmiş oktopusa durmadan dönüb baxırmış.
"Honolulu Advertayzer" (Havay adaları) qəzeti 1986-cı il 27 iyul tarixli sayında Solomon adaları (Sakit okean) yaxınlığında uzunluğu... 12 metr olan ahtapotun müşahidə edildiyini xəbər verib! Məlum olub ki, bu nəhəngi 300 metr dərinlikdən səthə yarıölü beşmetrlik siyənək köpəkbalığı cəlb edib. Heyrətə gəlmiş sərnişinlərə və "Ururi" teploxodunun heyətinə özünə tamaşa etməyə imkan verən təmkinli "suların sahibi" ovu ilə birlikdə yavaş-yavaş qayalıq dibə enib.
1999-cu il 14 mayda həmin qəzet uzunluğu 11-12 metrdən az olmayan nəhəng səkkizayağın iki şəklini dərc edib və bildirib ki, belə məxluqlar Havay sahillərində kifayət qədər müntəzəm görünür.
Müşahidələrlə müəyyən edilib ki, kalmarlar (onlar həm də krakenlərdir) və ahtapotlar tez-tez hətta kifayət qədər iri köpəkbalıqlarına da hücum edirlər. 5-6 metrlik köpəkbalıqları ilə vuruşurlar, özü də çılğınlıqla vuruşurlar, acı aqibətdən fəal müdafiə ilə xilas olurlar. Nə olursa olsun, bütün dövrlərdə səkkizayaqlar və ahtapotlar ən qatı düşmənlər olub və olaraq qalırlar.
Ahtapotlar həm də çəkisi yarım sentnerin üçdə birinə çatan və səkkizqollu quldurlar üçün açıq-aydın qastronomik maraq kəsb edən yaşıl tısbağalarla qidalanırlar. Ahtapotlar bu zirehli canlıların öhdəsindən kifayət qədər asanlıqla gəlirlər və bioloqların müşahidələrinə görə, oktopuslar tez-tez tısbağaların yaşayış və çoxalma yerlərinin ətrafına toplaşır və orada ayıqlığını itirmiş qurbanı gözləyərək uzun müddət növbə çəkirlər...

Onlar kimdir, dərinliklərin naməlum canavarları.
2001-ci ilin avqustunda dəniz Atlantikdəki Nyufaundlend adasının sahilinə eni yeddi metr, çəkisi üç ton olan amorf bir məxluq kütləsi atıb! Sanki bu məxluqun qabırğaları və onurğası var idi, amma başı yox idi. Tapıntının ən qəribə xüsusiyyəti bütün bədənin ağ rəngli tüklə örtülməsi idi.
Tanınmamış dəniz sakinlərinin, çox vaxt qolları olan sirli qalıqlarını dəniz və okeanların sahilyanı ərazilərinin sakinləri qədim zamanlardan tapırdılar.
Bu qalıqların kimə - köpəkbalıqlarına, balinalara, yoxsa nəhəng kalmarlara aid olduğu məlum deyildi. Lakin tanınmış zooloq Adam Verill Florida sahillərindəki tapıntını qocalıqdan yer-yer mamırla örtülmüş nəhəng ahtapotun qalıqları kimi əminliklə müəyyən edib.
Nəhəng kalmarların və ahtapotların məhvinə nəyin səbəb olduğu təbiətşünaslar üçün sirdir. Dəqiq məlumdur ki, bəzi ahtapot növlərinin dişiləri yumurta qoyduqdan sonra labüd şəkildə ölür. Yeri gəlmişkən, bu xüsusiyyət bəzi başqa, daha xırda heyvanlarda və həşəratlarda da var.
Elmin nə vaxtsa tanıdığı ən iri kalmarlardan biri 1878-ci il 2 noyabrda Nyufaundlend sahilində peyda olan canavar idi. Yerli sakin Stiven Sperrinq iki yoldaşı ilə balıq tuturdu və qəfildən sahildən bir az aralıda kifayət qədər iri bir obyekt gördülər. Əvvəlcə balıqçılar bunun batmış gəminin qırığı olduğunu düşündülər. Lakin çəkilmə zamanı sahil lilinə ilişib qalmış başıayaqlı molyusk olduğu məlum olan obyektə yaxınlaşıb məxluqu qarmaqlı ağacla ilişdirdilər və sahilə çıxartdılar. Bu, gövdəsinin uzunluğu 6 metr, qolları 10 metr olan krakenin çox gözəl bir nümunəsi idi. Kalmarın gözlərinin diametri təxminən yarım metr idi, diametri 11 santimetr olan sormaclarının ortasında isə qorxunc caynaqlar vardı. Tapıntını yerli keşiş tədqiq edib və bu barədə "Boston Herald" qəzetinə məlumat verib. Canavarı isə balıqçılar doğrayıb itlərə yem ediblər.
Dənizlər və okeanlar dünyaya tez-tez haqqında danışdığımız kalmara bənzər canavarlar atır. Hətta ölçüləri daha böyük olanlarını da. Bir neçə il əvvəl Hind okeanında avstraliyalı balinaçılar tərəfindən bədənində çoxsaylı yaralar olan iyirmi üç metr uzunluğunda kaşalot tutulub: diametri təxminən yarım metr olan nəhəng kalmar sormaclarının izləri! Deməli, qızğın döyüşçü olan kaşalotun özü uzunluğu qırx metrdən az olmayan, heç də ondan zəif olmayan rəqiblə vuruşubmuş!

Yeri gəlmişkən...
Tədqiqatçılar dəniz canavarlarını bir neçə kateqoriyaya bölüblər.
"Uzunboyunlular" - 15 metrə çatırlar. Okeanlarda böyük dərinliklərdə rast gəlinirlər. Təxminən 60 km/saat sürət yığırlar. İndiyədək belə uzunboyunlulara 48 dəfə rast gəliblər.
"Dəniz atı" - 30-40 metr dərinlikdə yaşayan və balıqla qidalanan məməli. Bu adı uzun yalına görə alıb. İndiyədək bu məxluq ekvatorial sularda 39 dəfə müşahidə olunub.
"Çoxdonqarlı" - qalınlığı dəmiryol sisterni boyda olan 25-30 metrlik canavar. Çox sürətlə üzür, yaxınlığında gəmiləri görən kimi dərhal suyun altında yox olur. Şimali Atlantik axını olan Qolfstrimin isti sularında yaşayır. Onu 33 dəfə müşahidə ediblər.
"Çoxüzgəcli" - nəsli kəsilmiş pleziozavra oxşayan məxluq, uzunluğu 30 metrə çatır, uzun və nisbətən nazik boyun üzərində nəhəng ilanabənzər başı var. Fərqləndirici xüsusiyyəti var: burun deşiklərindən fınxırtılı xışıltı səsi gəlir. Hind okeanında 20 dəfə rast gəlinib.
"Superscamda" – uzunluğu 25 metrədək olan, parlaq xəzlə örtülmüş məxluq, şimal dənizlərində suyun səthinə yaxın yaşayır. 14 dəfə rast gəlinib, sonuncu dəfə 27 may 1999-cu ildə Şpitsbergen ərazisində.
"Superilanbalığı" - uzunluğu təxminən 30 metr. Dərin soyuq sularda yaşayır, kaşalotlara hücum edir. Onu 12 dəfə görüblər.
"Dəniz kərtənkələsi" - nəhəng timsahı xatırladan dəhşətli heyvan. Yalnız tropik dənizlərdə yaşayır. Onu üç dəfə Hindistan sahillərində və dörd dəfə Avstraliyanın cənub-şərq sahillərində görüblər.