2020-Cİ İL … Xəzər – ölü dəniz

Bitki və heyvanların qitədən qitəyə səyahətləri gəlib çıxdıqları yerlərdə çoxlu problemlər yaradır. Bunun dərsliklərə düşmüş nümunəsi dovşanın Avstraliyada törətdiyi bəlalardır. Sidneydə Olimpiya Oyunlarının açılış mərasimini izləyənlərin hamısı idman atlarına və hətta qida məhsullarına qarşı görülmüş misli görünməmiş təhlükəsizlik tədbirlərini xatırlayır. Ambroziya təkcə yunan tanrılarının mifik yeməyi deyil, həm də Amerikadan Avropaya keçmiş alaq bitkisi və ən güclü allergendir. Kolorado böcəyi də eyni yolla gəlib və hazırda hər bağ sahibinə tanışdır. Su heyvanları ilə bağlı bəlalar o qədər geniş tanınmır, lakin vurduqları ziyan çox vaxt daha hiss olunandır. Bizim çaylardan gəlmiş səyyah dreyssena balıqqulağının amerikalılara yaratdığı iqtisadi problemlər təkcə 2000-ci ildə 5 milyard dollar qiymətləndirilir. Əvvəllər Uzaq Şərqdə yaşamış rotan balığı indi hər balıqçıya məlumdur, çünki su hövzəsində daha dəyərli yerli balıqların yerini tutur. Volqa deltasında buna bənzər bəla yerli sakinlərin «buffalo» adlandırdığı Uzaq Şərq dabanbalığıdır. Öküz-balıq Şimali Amerikadandır, lakin xoşbəxtlikdən Volqada yoxdur.

İlk gəlmə növ -- mitilyastr balıqqulağı Vətəndaş müharibəsi illərində Batumidən hərbi katerlərlə Xəzərə gətirilib. Bunun neçəyə başa gəldiyini, qardaş qırğını müharibəsindəki ölümlər kimi, heç kim hesablamayıb. Bir neçə il ərzində mitilyastr Xəzər dreyssenasının iki növünün axırına çıxdı. Onlardan yadigar olaraq zooloji kolleksiyalarda yalnız qabıqlar qaldı. İşğalçının uğuruna ekzotik yeməyi yemək istəməyən nərəkimilərin kollaborasionizmi çox kömək etdi. Beləcə ilk Xəzər qida dalanı yarandı. Volqa-Don kanalı açıldıqdan sonra Xəzərə onlarla növ keçdi, bir o qədər də şirin su növü Volqaya yerləşdi. Onlardan bəziləri təkcə balıqçılıq təsərrüfatı üçün deyil, sizinlə bizim üçün də ciddi təhlükə yaradır. Məsələn, litoqlif ilbizi Volqa hövzəsinə özü ilə insan üçün təhlükəli olan iki parazit gətirib. Volqa su anbarlarının bütün kaskadı boyunca yayılmış Fadeyev zəliləri də vəziyyəti yaxşılaşdırmadı. Xəzərdə də, dünyanın hər yerində olduğu kimi, bioloji istila çoxdan təkcə ciddi bioloji deyil, həm də iqtisadi problemə çevrilib.

Neft şirkətlərindən ekoloji işlər üçün pul sovurmaqla məşğul olan Xəzəryanı dövlətlərin balıqçılıq təşkilatları bu problemə diqqət yetirmək istəmirdilər. Düzdür, lap son vaxtlara qədər bioloji istila fəlakət xarakteri daşımırdı. İndi isə apokalipsis başlayıb. 1999-cu ildə Xəzərdə ilk mnemiopsis daraqlısı qeydə alındı, 2000-ci ilin payızına isə o, praktiki olaraq bütün su hövzəsinə yayıldı. Biz balıqçılıq təsərrüfatı üçün ağır nəticələri olacaq bu hadisəni 1995-ci ildə proqnozlaşdırmışdıq. Amma hələ 1980-ci illərin sonunda daraqlı niyyətinin ciddi olduğunu əvvəlcə Qara, sonra da Azov dənizində nümayiş etdirmişdi. Belə ki, dəhşətli jeleyəbənzər yırtıcı Xəzərə Xəzər Balıqçılıq Təsərrüfatı Elmi-Tədqiqat İnstitutunun (KaspNİİRX) direktoru V.P. İvanovun təsəvvür etdiyi kimi uzaq Atlantikdən düşməyib. O, Volqa-Don kanalından keçən gəmilərin ballast suları ilə Azovdan gəlib. Yaxınlaşan bəlanın qarşısını yalnız mnemiopsis yerləşənə qədər almaq mümkün idi. Bunun üçün gəmilərə karantin təşkil etmək və ya onların çənlərinin Donun şirin suyu ilə yuyulmasını təmin etmək lazım idi. Bu, dəfələrlə təklif olunmuşdu, sonuncu dəfə 1997-ci ildə. Hazırda cənab İvanov yaxınlaşan təhlükə ilə mübarizə üçün Xəzərə başqa yırtıcılar gətirməyi planlaşdırır. Əlbəttə, onu başa düşmək olar. Yaxın vaxtlarda onun institutunun beş yüz əməkdaşının öyrənməyə, proqnozlaşdırmağa və bərpa etməyə heç nəyi qalmayacaq. Əgər təbii ki, onun əməkdaşlarının təbiət üzərində növbəti təcrübələr üçün Volqa deltasına gətirdikləri Şimali Amerika avarburun balığı nəzarətdən çıxmasa. Bəs indi Xəzəri təhdid edən və bizim müttəfiqlərimiz olan bu dəhşətli yırtıcılar nədir?

Bioloji təhlükə və ümid rəqəmlərdə və faktlarda

Daraqlılar jeleyəbənzər heyvanlardır -- meduzaların ən yaxın qohumları. Onlar adlarını bədən boyunca təpədən ağıza qədər səkkiz cərgədə yerləşən yüzlərlə kiçik avara – avarlama lövhəciklərinə görə alıblar. İşıqda lövhəciklər göy qurşağının bütün rəngləri ilə bərq vurur, gecə isə daraqlılar Çin fənərləri kimi işıq saçır. Heyrətamiz dərəcədə gözəl heyvan! Amma yalnız dənizdə. Onları tutmağa cəhd edəndə 97%-i sudan ibarət olan formasız selik (lıq) topasına çevrilirlər. Mnemiopsis daraqlısı 12 sm-ə qədər böyüyür və xarici görünüşcə ən çox sevgi açıqcalarındakı ürəkcik formasında qoz ləpəsini xatırladır.

Mnemiopsis Qara və Azov dənizlərinə soxulmazdan əvvəl hər iki Amerikanın Atlantik sahillərində yaşayırdı. Nərildəyən qırxıncı enliklər arasında –0.7-dən 35оС-yə qədər su temperaturunda yaşayırdı. Həm demək olar ki, şirin suda, həm də dəniz suyundan iki dəfə duzlu suda rast gəlinirdi. Bir litr suda 70-75 qram duz (2,5 xörək qaşığı) həll edən hər kəs onun dadına baxa bilər. Selik topası suda oksigen çatışmazlığına və suyun çirklənməsinə laqeydcəsinə dözür. Çoxalma zamanı 1.5-3 mm-ə çatmış hər fərd 2-dən 14 minə qədər yumurta qoyur, onlar bir-iki gündən sonra cavan daraqlıcıqlara çevrilir. Cavanlar çox sürətlə böyüyür. Ölçülərini ikiqat artırmaq üçün onlara 8-12 saat lazımdır, bir həftədən sonra isə yüz dəfə böyüyürlər. Təbii ki, göydən düşən mənnə hesabına yox. Bitki yeməyindənsə ət delikateslərinə üstünlük verir. Kürü, balıq sürfələrini və su qatında onun yanında süzən kiçik heyvanları yeyir, bir sözlə 1-1.5 sm-dən kiçik olan və ələ, daha doğrusu tutucu qarmaqcıqlara yapışan hər şeyi. Onun gündəlik ruzisi öz çəkisinin 40%-inə qədərdir. Canavar onunla müqayisədə zərərsiz quzudur. Mnemiopsis qarmaqcıqları ilə yüz qurbanı tutub saxlayaraq yalnız birini həzm edə bilir. Qidasız qaldıqda spartalı səbri göstərir və çəkisi xeyli azalsa da, uzun müddət sağ qalır. Mnemiopsisin həyat gücü onun Amerika qitəsinin sahillərindəki duzlu hövzələrin birindən mənşəyinin vizit kartıdır.

Mnemiopsisin doğma yaşayış mühitində inkişafını iki növ meduza, beroe daraqlıları və yağ balıqları məhdudlaşdırır. Xəzərdə onun təbii düşmənləri yoxdur, necə ki, Azov-Qara dəniz hövzəsində də olmadı. Orada onu 1987-1988-ci illərdə müşahidə etdilər, hazırda isə onun biokütləsi 900 milyon tona çatıb. Bu, Dünya okeanında illik balıq məhsulundan on dəfə çoxdur! Vəbaya bənzər bu hadisə iki dənizdə balıqçılığın demək olar ki, tamamilə dayanması nəticəsində milyardlarla zərərə səbəb oldu. 1990-91-ci illərdən 1996-cı ilədək Qara dəniz xamsısı, şprotu və tülkünün ovu ildə 190-160 min tondan 15 min tona düşdü. Daraqlı digər vəzi balıqlarının ehtiyatlarına da təsir göstərdi.

Yalnız son illərdə Qara dənizdə beroe daraqlılarının məskunlaşması qeydə alınıb. Qədim Yunanıstanda Okeanın qızları olan nimfalardan birini belə adlandırırdılar. Xəzərdə bioloji müharibədə ümid bəslənilən daraqlılar o qədər də zərif deyillər. Formaca onlar şərab qədəhinə, xiyara və ya yepiskop mitrasına bənzəyir. Məzmunca isə bu, demək olar ki, yalnız digər daraqlılarla qidalanan və yalnız bəzən meduzaları yeyən nəhəng bir udlaqdır. Lakin potensial düşmənin imkanları onun qurbanının imkanlarından xeyli təvazökardır. Beroe, çox güman ki, Xəzərin daha az duzlu sularında yaşaya bilməyəcək, necə ki, nisbətən şirin olan Azov dənizindən qaçırlar. Bundan başqa, Qara dənizdə öz qohumuna qarşı duran daraqlılar əzəli Aralıq dənizi sakinləridir. Orada isə hətta qışda akvatoriyanın böyük hissəsində suyun temperaturu 13°C-dən aşağı düşmür. Xəzərdə onun üçün Türkiyə və İtaliya kurortlarının şəraiti hazırlanmayıb. Burada subtropik növlərdən yalnız bir növ qırmızı yosun və kefal kök sala bilib. Belə ki, əgər yadsulu işğala qarşı müttəfiq axtarmaq lazımdırsa, onu Xəzər faunasının əcdadlarının əzəli yaşayış ərazilərində – Şimali Atlantika və Arktikada axtarmaq gərəkdir. Xəzərin flora və faunasının mənşəyi detektiv hekayələrdən az maraqlı deyil, lakin bu, başqa bir yazının mövzusudur. Xəzər canlılarının bir neçə milyon illik təkamülü yaxın illərdə dünyanın ən böyük gölünü ölü dənizə çevirəcək yeganə bir növ tərəfindən üstündən xətt çəkiləcək. Başqa cür olacağına heç bir ümid yoxdur. Demək olar ki, heç bir …

Şeytan o qədər qorxulu deyil, nə qədər ki, onun balacası

Hazırda Xəzərdə neçə milyon ton selik üzdüyünü heç kim bilmir. Xəzərin Rusiya sektorunun vəziyyətinə bioloji nəzarət sistemi Vətəndaş və Böyük Vətən müharibələri illəri ilə müqayisə ediləcək vəziyyətdədir. Rosgidrometin bioloji monitorinq şəbəkəsi fəaliyyətini dayandırıb. Həştərxan biosfer qoruğunda müşahidələrin müxtəlifliyi azalıb. KaspNIIRX-in apardığı işlərin nəticələri ənənəvi olaraq uzun latent dövrdən sonra tezislər şəklində dərc olunur, fond materialları isə qapalıdır. Xəzəryanı dövlətlərin təşkilatları arasında məlumat mübadiləsi hələ də qurulmayıb. Bir şey aydındır ki, bir neçə ildən sonra mnemiopsisin ümumi kütləsi bir milyard tonu keçəcək. Artıq mövcud olan kütlə il ərzində siyənək və kilkələrin qidalandığı su qatında üzən orqanizmləri məhv edir. Onların kürüsü, sürfələri və körpə balıqları bu acgöz gurman tərəfindən süfrəmizdəki gələcək delikateslər kimi deyil, sadəcə adi yemi kimi qəbul edilir. Daraqlının bu il yediyini Xəzər balıqçıları 2-3 ildən sonra tutmağı planlaşdırırdılar. İndi tuta bilməyəcəklər. Xəzərdə hazırda balıq var, amma bu, kiçik təsəllidir. Kilkələr 7 ildən çox yaşamır və yalnız dörd yaşına qədər kütləvi olduqlarına görə vəzi əhəmiyyəti daşıyırlar. 10 yaşa qədər yaşayan siyənəklər isə qoca qarılardır. Mnemiopsisin yemədiyi siyənək və kilkə körpələri qida ehtiyatları uğrunda daim qeyri-idman yarışı şəraitində olacaq. Bu da onlara nə çəki, nə də yağlılıq qatacaq.

C-b İvanovun bu il kilkə ovunun kəskin azalmasını mnemiopsisin vəhşilikləri ilə izah etməyə çalışması, necə deyərlər, günahı xəstə başdan sağlam başa yıxmaqdır. Ya da Xəzərdə balıqçı gəmilərinin balıq körpələrini məhv etdiyini etiraf etmək lazımdır. Xəzərdə kilkəni həqiqətən vəhşi üsulla, su qatından nasoslarla soraraq ovlayırlar. Bu səbəbdən Xəzər balıqçıları torlarla ov aparan Qara dəniz həmkarlarından daha tez onun sürülərinin kasadlaşmasını hiss edəcəklər. 2000-ci ildə ovun azalması daha çox anomal isti qışın səbəb olduğu adi proqnoz səhvidir. Nə birincisi, nə sonuncusu və heç də yeganəsi deyil. Bunun səbəbi Xəzərin bioloji sisteminin mürəkkəbliyidir. O, o qədər zəif öyrənilib ki, 2000-ci ilin iyulunda Alma-Atada toplaşan Xəzəryanı dövlətlərin ekspertləri bunu etiraf etmək məcburiyyətində qaldılar. Mənim proqnozum da doğrulmasa, sevinərəm, çünki ov rəqəmlərinin arxasında Xəzərin balıq sərvətlərinin yetişdirilməsi, ovlanması və emalı ilə məşğul olan yüz minlərlə insanın taleyi və rifahı dayanır. 1998-ci ildə bütün Xəzəryanı dövlətlərin gəmiləri tərəfindən 195 min ton kilkə ovlanıb ki, bu da 1990-cı illərin əvvəllərində Azov-Qara dəniz vəzi rayonunda planktonla qidalanan balıqların ovu ilə müqayisə ediləcək həddədir. Məşhur Kostyanın Odessaya gətirdiyi Qara dəniz kefalları ilə dolu şalandalar gözəl mahnıda qaldı. Tezliklə əfsanələrdə təkcə Xəzər nərəkimiləri deyil, kilkələr də qalacaq.

Kilkələrin vətəgə sıxlıqlarının itirilməsi yaxın 4-6 ildə baş verə bilər. Elə həmin dövrdə və ya bir qədər sonra Xəzərin şortəhər su siyənəklərinin vətəgə ehtiyatları sarsılacaq (1998-ci ildə 330 min t.). Daha uzaq dolayı nəticələr kilkə və siyənəklərlə qidalanan bölgə və suitilərin populyasiyalarının azalmasından ibarət olacaq. Buna görə onların qida uğrunda (qalan siyənəkkimilər və bıçaqlar) rəqabəti güclənəcək və nəticədə ehtiyatlar və vətəgə daha da azalacaq. Suitilərin və bölgələrin qalan hissəsi Volqanın mənsəb ərazisinə – sözdə «yarımkeçici» balıqların kökəlmə yerlərinə miqrasiya edəcək. Buna görə əvvəlcə «xırda», sonra isə «iri» çəkikimilərin ovu azalacaq. Bu yerlərdə bölgə brakonyerliyin güclü təzyiqi altında qalacaq. Gələcəkdə bölgə və suitinin vətəgə obyekti kimi tamamilə itirilməsi mümkündür. Daha sonra, bəlkə də, nərə və uzunburun qalmayacaq. Daha doğrusu, tək-tük nümunələr zooloji maraq kəsb edəcək. 2000-ci ildə bu artıq Azov hövzəsində baş verib, orada Rusiya nərəkimilərin vətəgə ovunu dayandırıb. Xəzərin balıqçılıq dəyərinin tamamilə itirilməsi proqnozun optimist variantına görə 2020 və 2025-ci illər arasında baş verəcək. Hətta Xəzərdə mnemiopsisin düşmənlərinin kök salması mümkün olsa belə, bu, vəziyyəti düzəltməyəcək. Biz yalnız qida çıxılmazlığına daha bir halqa əlavə edəcəyik. Hazırda Xəzərin balıq sərvətlərinin tükənməsinin getdikcə artan sürətlə getdiyini nəzərə alsaq, mnemiopsis bu prosesləri daha da sürətləndirəcək. Bu, Xəzərə hər dəfə yad orqanizmlər gətirildikdən sonra müşahidə olunub.

Bütün məxluqlar bizə qonaq

1930-cu illərin əvvəlində Xəzərdə kefallar iqlimləşdirildi, onlar da Qara dənizdə peyda olan beroe kimi Aralıq dənizi növləridir. Qışda onlar Qara dənizi tərk edib cənuba miqrasiya edir, Xəzərdə isə cənub sahillərində toplanırlar. Məhz orada İran balıqçıları onların vətəgəsini təşkil etdilər. Sovet balıqçılıq elmi isə bunun öhdəsindən gələ bilmədi. Onları Qara dəniz hövzəsindən nə üçün gətirmişdilər? Yəqin ki, hər şeyi yenidən düzəltmək istəyi ilə. Həm də o illərdə planları artıqlaması ilə yerinə yetirmək qəbul olunmuşdu. Beləliklə, kefalları daşıyan bir qrup texniki işçinin təşəbbüsü ilə Xəzərdə iki növ krevet peyda oldu. İndiyə qədər heç kəs nə üçün olduğunu bilmir, necə ki heç kəs onların biosistemdəki rolunu təsəvvür etmir. Hərçənd onlara dair bir-iki dissertasiya müdafiə olundu, bir aspirant isə hətta yeni növ təsvir etdi. O, eybəcər fərd çıxdı, amma bunu hamı yalnız «elmi dərəcə alındıqdan» sonra bildi. Planı təbiət də artıqlaması ilə yerinə yetirdi. O vaxt Xəzərdə rizosoleniya yosunu kök sala bildi. Elə deyil ki, özümüzünkü yox idi. Var idi, amma nədənsə xırda və heç də çox deyildi. Quş caynağı rizosoleniyası isə başqa məsələ. Səslənir! Onun nazik, uzun və praktiki olaraq şüşə kimi hüceyrələri su altında necə də gözəl görünür! Brilyant qar yağışı. Lakin elə bu da onu düşmənlər tərəfindən yeyilməkdən effektiv şəkildə qoruyur. Buna qida çıxılmazlığı deyilir. Mnemiopsis də, beroe də, həmçinin 1955-1960-cı illər arasında Xəzərə məskunlaşmış iki növ balyanus və fikopomatus poliketi də belə çıxılmazlıqlardır. Volqa-Don kanalı açıldıqdan sonra o vaxta qədər on il də keçməmişdi. Bu, indi onların yüz milyonlarla ton qapaqları, çanaqları, boruları və bədənləri hər il Xəzərin çöküntü qatını artırır, əvvəllər isə onlar süfrəmizdə delikates balığa çevrilirdi.

1958-ci ildə Xəzərdə 2 milyon ildə ilk dəfə olaraq ilk krab qeydə alındı. Ədəbiyyatda onu tez-tez holland krabı adlandırırlar. Amma Avropa sahillərinə o, ABŞ-ın sahilyanı rayonlarından gəmilərin dibində gəlib. Krabcığaz yer dəyişməyi sevir. O, çox duzlu suda da yaşaya bilir, tamamilə şirin suda da. Amma Amerika çaylarında onun şirin su əkizi yaşayır, hansı ki bir vaxtlar hətta amerikalı akvariumçuların hiti olub. Bu xüsusiyyət mnemiopsis kimi əkiz krabların da Meksika körfəzinin duz əmələ gətirən hövzələrindən birində doğulduğuna dair şəhadətnamədir. Buna görə də nüvə qışına yaxın şəraitdə sağ qalmış orqanizmlər Xəzərə ciddi və uzun müddətə gəliblər.

Təxmini hesablamalar göstərir ki, 1980-ci illərin sonunda onayaqlı yanki Şimali Xəzərin dib biosisteminin məhsulunun beşdə birini istehlak edirdi. Əvvəllər onun hesabına 500 min tona qədər nərəkimi kökəlirdi. Təxminən bir o qədər (576 min t.) 1914-cü ildə Xəzərdə ovlanmışdı. Hətta ən pis vaxtlarda SSRİ və İran 3 min ton qara kürü əldə edirdi. Əgər qara qızılı kiloqramı 500 «prezident»dən qiymətləndirsək, ildə minimum 1.5 mlrd. USD keçmiş ABŞ vətəndaşına Xəzərdə yaşayış icazəsi verilməsi üçün pis qiymət deyil.

1994-cü ildə Xəzəryanı dövlətlərin (Türkmənistan olmadan) nərəkimi ovu təxminən 8 min t. təşkil etdi. 1995-ci ildə cəmi 3.1 min t. tutuldu, həm də TRAFFIC ekspertlərinin Xəzər nərəkimilərinin ovunun hər il 1-1.5 min ton azalacağına dair proqnozları, deyəsən, doğrulur. 1997-ci ildə Xəzərdə hər il hasil edilən nərəkimilərin və kürünün dəyəri M.O. Tolboyev və G.M. Abdurahmanov tərəfindən 5.6 mlrd. ABŞ dolları qiymətləndirilirdi. Suitilər 22.3 mln. verirdi, kilkələr isə cəmi 0.3 mln. dollar dəyərində idi. Beləliklə, Xəzəryanı dövlətlər sularında daha bir okeanın o tayından gələn qonağın peyda olması üçün ildə təxminən 6 milyard dollar ödəyəcəklər. Xəzər hövzəsi çaylarının mənsəblərindəki şirin su balıqları təxminən 32 mln. dollar dəyərindədir və onlar da kədərli siyahını artıra bilər.

Hərçənd Dünyanın heç bir valyutası ilə qiymətləndirilməsi mümkün olmayan başqa itkilər də var. Bioloji müxtəlifliyin itirilməsi. Bu o qədər qiymətsizdir ki, 1961-ci ilə qədər Şimali Xəzərdə yaşamış endemik balıqqulağının -- Andrusov dreyssenasının yox olmasını KaspNİİRX-də heç kəs hiss etmədi. Krab üçün buna cəmi 4 il kifayət etdi. Bundan başqa, o, onlarla digər ilbiz növünü məhv etdi, onların böyük əksəriyyəti hətta zooloji baxımdan da öyrənilməyib.

Zoologiya ilə bağlı hekayə

İmmiqrantların müstəmləkə müharibəsində Xəzərin aborigenlərinin öhdəsindən necə asanlıqla gəlməsi sovet alimlərini bütöv bir dəniz hövzəsinin faunasını yenidən qurmaq ideyalarına sövq etdi. Bu, o illərin inqilabi ruhuna uyğun şəkildə izah olunurdu. Guya Xəzərin faunası qədim və opportunistdir, Aralıq dənizininki isə gənc və mütərəqqidir. Bu təmtəraqlı ifadələrin elmi təsdiqinin olmaması vacib deyildi. Belə təsdiqin sadəcə hardan gələcəyi yox idi. 1937-ci ildə böyük rus okeanoloqu N.M. Knipoviç yazırdı: «hazırda biz hələ Xəzər dənizinin fauna və florasının hətta bütün tərkibini tam bilmirik; heç olmasa Xəzərin bütün əsas hissələrində heyvan və bitki planktonu ilə bentosun tərkibində dəyişikliklərin illik gedişini hələ dəqiq bilmirik; bu su hövzəsinin əsas hissələrində hidroloji və bioloji şərait haqqında ətraflı çoxillik məlumatlarımız yoxdur və belə məlumatlar olmadıqda flora və faunanın bu və ya digər elementlərinin miqdarında bəzən baş verən kəskin dəyişikliklərin səbəblərini anlamaq bizim üçün çox vaxt mümkün olmur». Mən 2000-ci ildə bu sözlərin altından imza atıram. Ümid edirəm ki, nəslimiz də eyni şeyi deyəcək. Lakin mütərəqqi sovet alimlərinə abra balıqqulağını və çoxtüklü soxulcan nereisi Xəzərə nəinki əsaslandırmaq, hətta gətirmək üçün də bir neçə il lazım oldu. Sonuncunu 1944-cü ildə aşkar etdilər. Bu, qanlı müharibənin cəbhələrindəki qələbələrə görə sevinclə müqayisə oluna biləcək ümumxalq sevinci idi. 1952-ci ilə qədər bu hadisə haqqında onlarla məqalə və kollektiv monoqrafiya yazıldı. Yeri gəlmişkən, bir neçə cinayət işi də açıldı. Lakin Leninqradın, Moskvanın və digər şəhərlərin boz məhəllələrinin əməkdaşları, görünür, qəsdən ziyankarlıq tapa bilmədilər, Sovet hökuməti isə bir neçə mükafat və akademik adı üçün cibindən pul çıxarmalı oldu.

1960-cı ildə amerikalı Olqa Hartman akademikə məktub, daha doğrusu elmi məqalə göndərdi və ondan belə çıxırdı ki, Xəzərdə sovet zooloqlarının yazdığı soxulcan növü yaşamır. Əgər bunu sovet aspirantı və ya hətta elmi dərəcəli elmi işçi aşkar etsəydi, nə baş verə biləcəyini düşünmək belə qorxuludur. Hətta indi də belə kəşflər təhlükəsiz deyil. Ya da məktubu Zooloji jurnalda bütün zamanların və xalqların ən böyük alimi oxusaydı. Bu hekayə zoologiyanın ən çox ört-basdır edilən səhifəsinə çevrildi. Təkcə Xəzər zoologiyasının yox. İki hal təsəlli verir. Olqa bizim həmvətənimiz idi. Və milyonçu ərinin pullarını təkcə bizim akademiklərin maariflənməsinə xərcləmirdi.

Zəhərli qonaq

Savadsız Xəzər balıqçıları «dəniz» ovu zamanı üzərində nereis olan torlarla işləyərkən əllərinin qızardığını və şişdiyini görürdülər. Bilməməzlikdən bunu soxulcanın dişləməsinə aid edirdilər. Bu, şübhəsiz, yanlışdır. Bu, polixetlərin müdafiə orqanı olan sərt boş tüklərin batmasından ola bilərdi. Xarici həkimlərin məlumatına görə, onlardan zəhərlənmənin demək olar ki, bütün məlum halları subtropik və tropik zonaların dənizlərində baş verib. Bizim həkimlər sadəcə belə statistika aparmırdılar. Axı balıqçıların və ovçuların uydurmalarını kim bilmir? Öz balıqçılarının və kəndlilərinin problemləri ilə məşğul olan yapon kimyaçıları əvvəlcə nereistoksin insektisidini ayırdılar, sonra isə sintez etdilər. Düşünürəm ki, ad şərh tələb etmir. Sübut etməyə ehtiyac yoxdur ki, ekzotik soxulcanı Xəzərə əyləncə üçün yox, vətəgə balıqları üçün yem kimi gətirirdilər. Onlar onu yeyirdilər də, yeyirlər də, yeyəcəklər də, başqa demək olar ki, qalmayıb. 1968-ci ildə toksikoloq N.S. Stroqanovun çox maraqlı kitabı nəşr olundu. O, eksperimental şəraitdə nərəkimilərin qidalanmasını tədqiq edərkən müəyyən etdi ki, balacalar 7 növ yemdən 2-sindən (nereis, qurbağa əti və dərisi) imtina edirdi. Bu hal onların toksikliyi ilə izah olunur. Çömçəquyruqla yemlənən nərə balaları böyümürdü.

1980-ci illərin sonunda kürü tökmək üçün Volqaya girən nərələrin 100%-i, uzunburunların 70%-i və ağbalıqların 30%-i əzələ toxumasının laylanması, yəni miopatiya ilə xəstə idi. Bəlkə də bu təsadüfdür, amma nərələr nereisi uzunburunlardan daha çox yeyir, ağbalıq isə onunla demək olar ki, qidalanmır. V.İ. Lukyanenko müəyyən etdi ki, xəstəliyin səbəbi kumulyativ politoksikozdur. Bu balığı yemək olmaz demək deyil, amma xoşagəlməzdir. Buna görə də Sov.İKP MK-nın təlimat məktublarından birində xəstə nərəkimilərdən alınan məhsulu xüsusi paylayıcılardan kənarda ticarət şəbəkəsinə səpələmək təklif olunurdu. Amma xəstə kürü dənələri təkcə buterbrodun üstündə deyil, kürü tökmə substratlarında da eynicinsli qara kütləyə çevrilib yayılır. Güman edilir ki, nərəkimilərin xəstəliyinin əsas səbəbi onların ağır metalları və pestisidləri toplamasıdır. Çox qədim vaxtlarda mən bir Həştərxan komissiyası üçün qərbi almanların balıq kombinatlarından birinin konserv partiyasında aşkar etdiyi civənin yol verilən maksimum miqdarına dair məlumat axtarırdım. Tapdım. Amma yalnız torpaqlar üçün. Onlarda bu gümüşü metal ixrac olunan qida məhsulunda olduğundan az olmalı idi. İndi onlar bizə zəhərli kolbasa göndərəndə haqlı olaraq hiddətlənirik, amma özümüz onlara belə balıq ixrac edirik. Özümüz də bəzən qeyri-nəcib metallar toplamağa yol veririk, amma hava limanlarında yoxlamada hələ cingildəmirik. Bəlkə də cingildəməyəcəyik, çünki pestisidlər və digər üzvi zəhərlər başqa üsullarla müəyyən edilir.

Xəzərə iqlimləşdirilmiş növlərin toksikliyi tədqiq edilməyib, nərə balıqlarında miopatiyanın səbəbləri öyrənilərkən də bu məsələ qaldırılmayıb. Toxumaların laylanmasının səbəblərini xüsusi olaraq araşdırmış Y.İ. Altufyevin nəzakətlə bildirdiyinə görə, ona nərə balıqlarının həzm traktının histoloji tədqiqatı hallarından xəbəri yoxdur. Bəlkə elə zərərli mnemiopsisin tədqiqi ilə yanaşı, digər gəlmə növlərə də baxaq? Axı adət belədir: kimsə bizə dəvətsiz gəlibsə, o, zərərlidir, yox, əgər onu özümüz məskunlaşdırmışıqsa — yaxşıdır. Amma Xəzərdə məskunlaşdırılması «elmi» əsaslandırılan qurd yox, tamam başqası kök saldı. Gəlmə növlərin müsbət rolu haqqında yazmağın dəbdə olduğu vaxtlarda A.K. Sayenkova və B.M. Epşteyn nereisin Xəzər orqanizmlərini getdikcə sıxışdırıb çıxarmasından yazırdılar. Sonralar bu, «elmi» əsaslandırılmış abra molyuskuna münasibətdə də aydınlaşdı.

İtirdiyimiz Xəzər

Adət olduğu kimi, 1913-cü ildən başlayaq. O vaxt da, indiki kimi, dünyanın nərə balıqlarının 95%-i burada ovlanırdı. Düzdür, o vaxt bu, təxminən 500 dəfə çox idi. 1914-cü ildə Rusiya imperiyasında ovlanmış 1168 min ton balığın yarısını Xəzər verdi. O vaxt Xəzərdə mnemiopsis, xərçəngkimi (krab) və nereis kimi yırtıcılar yox idi. Daha doğrusu, yırtıcılar suiti və nərə, qızılbalıq və siyənək balıqlarının qiymətli vəzi növləri idi. Kürüləmək üçün Volqaya girən iri siyənəklər o qədər çox idi ki, onlardan texniki məqsədlər üçün yağ əridirdilər. Siyənəklər və kilkələr bu yağı Orta Xəzərin apvellinqlərinin soyuq sularında inkişaf edən xərçəngkimilərlə qidalanaraq yığırdılar. Qızılbalıqlar, bölgə və suiti əsasən o illərdə yalnız zooloqları maraqlandıran kilkə ilə qidalanırdı. Nərə və uzunburunlar əsasən qruntun üst qatında toplanmış xırda dib heyvanları ilə qidalanırdı. Xəzərin «dəniz» ekosisteminin heyrətamiz xüsusiyyəti biokütlənin qışda, çay mənsəblərindəki şirinsu biosistemlərinin isə yayda artması idi. Onlar Volqanın, onlarla başqa çayın və yüzlərlə kiçik çayın Xəzərə gətirdiyi qida maddələrinin daimi axını hesabına mövcud idi. Bu, vəzi balıqlarının, xərçənglərin və suitinin il boyu sağlam qidalanmasını təmin edirdi. Qısa qida zəncirləri bioloji maddələri yüksək səmərəliliklə delikates dəniz məhsullarına və qiymətli xəzlərə çevirirdi. O vaxt Xəzər dünyanın ən məhsuldar su hövzələrindən biri idi. Onun bədbəxtliyindən, florası və faunası kasıb idi və bu da hər şeyi yaxşılaşdırmaq istəyini cazibədar etdi. Düzdür, Aral o illərdə su sakinləri baxımından daha da kasıb idi, amma hektar başına balıq məhsulu istehsalına görə Xəzəri ötürdü.

Volqanın yenidən qurulmasına dair Böyük Stalin planı və digər çaylardakı daha az böyük tikintilər həyata keçirildikdən sonra qida maddələri su anbarlarının çanaqlarında toplanmağa başladı və zəhərli göy-yaşıl yosunların inkişafına səbəb oldu. Amma hələ 1950-ci illərin əvvəlində Xəzər ovunun 80%-i nərə və qızılbalıqlardan ibarət idi, Həştərxanın balıq mağazalarının rəfləri isə göy qutularda qara kürü və nərə balıqlarının qızılı teşələri ilə dolu idi. 1980-ci illərdə, Xəzər faunasının uğurlu «yenidən qurulmasından» sonra nisbət dəyişdi və ovun 80%-ni kilkə təşkil etməyə başladı.

Yem gəlmələri balıqlara münasibətdə təxminən kefalların bizim balıqçılarla davrandığı kimi davranır. Amma isti İran sularında yox, qruntun dərinliyində gizlənirlər. Abra 15 sm, nereis 25, krab isə hətta yarım metr dərinliyə gedir. Belə dərinlikdən onları hətta dabanbalığı, Xəzərdə yaşasaydı, çıxara bilməzdi. Nərə balıqları hara qaldı. Bəlkə elə buna görə Xəzərdə yem orqanizmlərinin biokütləsi artırdı, ov isə azalırdı? Təbii ki, bunun səbəbi çayların SES bəndləri ilə tənzimlənməsi və qeyri-rasional ovçuluq, səviyyənin tərəddüdü və çirklənmədir. Amma Azərbaycanın və Türkmənistanın neftçiləri və kimyaçıları yalnız Bakı körfəzini, Sumqayıt şəhəri yaxınlığındakı sahil akvatoriyasını və Krasnovodsk körfəzindəki Soymonov buxtasını məhv etməyə və onlara bitişik rayonların məhsuldarlığını sarsıtmağa «nail oldular». Gəlmə növlər isə mnemiopsisdən xeyli əvvəl Xəzərin 100 m-ə qədər dərinliklərdəki simasını demək olar ki, tamamilə dəyişdi.

Hələ iki il əvvəl Rusiya balıqçıları Xəzərdə təxminən 164 min ton balıq ovlamışdılar, bunun 42%-i xırda kilkə idi. 1998-ci ildə Türkmənistanın ovu demək olar ki, 100%, Azərbaycanınkı isə 75% kilkədən ibarətdir. Bir neçə ildən sonra o da yox olacaq.

Heç kim günahkar deyil? Bəs nə etməli?

Xəzərin balıqçılıq təsərrüfatının xilasının uğuruna ümid etmək olmaz, amma cəhd etmək ziyan deyil. Bu, real nəticə verməkdən çox, sosial-psixoloji məqsəd daşıyacaq.

Əgər Xəzəryanı dövlətlər Xəzəri xilas etməyə hər halda cəhd etsələr, onda ora Ağ dənizdən və ya Şimali Atlantikadan şimal beroelərinin iqlimləşdirilməsini aparmaq daha yaxşı olar. Bunu təbii populyasiyalardan deyil, laboratoriya kulturalarından etmək lazımdır. Əks halda buraya yeni arzuolunmaz təhlükəli "qonaqlar" və ya onların parazitləri gətirilə bilər. Şimal növlərinin iqlimləşdirilməsi üçün Qazaxıstan və Türkmənistan sahillərindəki anomal soyuq apvellinq sularından istifadə etmək olar. İstisevən Aralıq dənizi heyvanlarının ölməmək üçün yalnız bir imkanı var – Türkmənistandakı yaxşı qızan və duzlu Krasnovodsk körfəzi. Onları başqa yerlərə buraxmaq əskinasları dənizə atmaqla eynidir. Bu, problemi tam həll etməyəcək, lakin ola bilsin ki, mnemiopsisin inkişaf intensivliyini iki dəfə azaldacaq. Əməliyyatın praktiki hissəsinə başlamazdan əvvəl hər şeyi dəfələrlə ölçüb-biçmək lazımdır, çünki yeni nəhəng ağız bütün Xəzər üçün yeni bəlalara çevrilə bilər. Bu cür işlərin aparılması üçün açıq layihə müsabiqəsi keçirmək olar. Mnemiopsis təkcə xaricdə deyil, həm də Rusiya Elmlər Akademiyasının Okeanologiya İnstitutunda öyrənilir, orada tədqiqatları M.Y. Vinoqradov və onun əməkdaşları aparır. Bu işi heç bir halda KaspNİİRX-ə tapşırmaq olmaz, onun direktoru elementar məsələlərdə tam məlumatsızlıq nümayiş etdirir. O, hətta Rusiya, Ukrayna, ABŞ və Aİ okeanoloqlarının diqqətini vaxtında bu problemə cəlb edə bilmədi. Bunu hələ bir il əvvəl, gəlmənin sualtı video çəkilişinin kadrları onun ixtiyarında olanda etmək lazım idi. Mnemiopsisin Xəzərdə yaşamayacağına heç bir ümid yox idi. Anomal isti qış yalnız ona şərait yaratdı ki, daraqlı meduza yayılma sürətinə görə bütün sələflərini bir il qabaqladı.

İkincisi, bioloji kolleksiyalar toplamaq və onları MDU-nun Zoologiya Muzeyində, RElA-nın Zoologiya İnstitutunda və MDB-nin analoji mərkəzlərində cəmləşdirmək lazımdır. Xəzər orqanizmlərinin genetik məlumat banklarını yaratmaq da pis olmazdı.

Üçüncüsü, Rusiya Həştərxan vilayətindəki balıqartırma zavodlarının bir hissəsinin profilini dəyişərək, onları Volqa deltasının çoxsaylı ilmenlərinin Xəzər nərəkimilərinin körpələri ilə zənginləşdirilməsinə yönəltməlidir. Volqa və Don hövzələrinin su anbarlarını çökə körpələri ilə doldurmaq olar. Bu, balıqçılıq sahəsində işsizliyin artımını və gözlənilən iqtisadi itkiləri heç olmasa qismən kompensasiya etməyə kömək edəcək.

Yeni bəlalardan qaçmaq üçün Volqa deltasından və digər yerlərdən bütün kürəkburun balıqları axarsız ərazilərin, məsələn, Kalmıkiyanın su hövzələrinə çıxarmaq lazımdır. Bundan əlavə, gələcəkdə hər hansı iqlimləşdirmələrin aparılmasını qadağan edən Rusiya Federasiyası qanunu qəbul etmək və Xəzəryanı dövlətlərə analoji dövlətlərarası sazişi imzalamağı təklif etmək lazımdır. Nəhayət, Volqa hövzəsinə, Azov və Baltik dənizlərinə gedən gəmilərin dövlət nəzarətini təşkil etmək lazımdır.

Əgər Xəzərdə daraqlı meduzaların inkişafına dair proqnozumuz, mnemiopsisin məskunlaşmasına dair proqnozumuz kimi, özünü doğrultsa, onda gələcəkdə Xəzər yalnız karbohidrogen xammalı mənbəyi kimi maraq kəsb edəcək. Ehtimal ki, artıq indi Rusiyanın Xəzərdəki təbiəti mühafizə siyasəti balıqçılıq təsərrüfatındakı reallıqları nəzərə almalıdır. Ola bilsin ki, Xəzərin Rusiya sektorunda perspektivli neft-qaz yataqlarının işlənməsi Həştərxan vilayətinin, Dağıstanın və Kalmıkiyanın balıqçılıq sahəsinin keçmiş işçilərinə iş verəcək. Bizdə artıq Avropada yeganə insan əli ilə yaradılmış səhra var, indi də ölü dəniz olacaq.

Anatoli Tarasov, b.e.n., Moskva ş.