Tilov haqqında

Dorling Kindersley-in "Balıqçılıq ensiklopediyası"nda (1994) bütün bu cür misinalar bir sözlə - monofilament (monofilament) adlandırılırdı, lakin cəmi 2 il sonra heç də az nüfuzlu olmayan "Balıqçılığın əsasları" (The Fishing Sourcebook) nəşrində artıq iki növ qeyd olunur: monofilament və kopolimer (copolymer) misinalar. Hazırda onlara yüksək polimerli misinalar (high-copolymer) sinfi də əlavə olunub. Bu üç növ kimyəvi tərkibinə və istehsal üsuluna görə fərqlənir. İstehsalçıların istifadə etdiyi təsnifat belədir:

1. Monofilament - poliamiddən, yəni müəyyən möhkəmliyə, düyündə müqavimətə və yüksək dartılma əmsalına malik ənənəvi neylondan hazırlanmış misina. Elastik misina qarğıya yaxşı yığılır, deməli, onunla atış etmək daha asandır. Fırlanan blesnalar (onlar uçuş zamanı yelkən kimi küləyə tutulur) və vobler kimi xüsusi sıxlığı az olan yemlər (onları atış zamanı "sürətləndirmək" lazımdır) üçün istifadə olunur. Bu misina balığın dartmalarını amortizasiya edərək qarğı mexanizmlərinə düşən yükü azaldır, lakin yumşaqlığına görə sürtünüb yeyilməyə meyillidir.
2. Copolymer - bir neçə müxtəlif poliamidin qarışığından hazırlanır. Belə materialdan sapın çəkilməsi prosesinin misinanın səthini qorumağa (onu, o cümlədən düyündə də, möhkəm etməyə) və balıqçılığın bu və ya digər şəraitində istifadəsini nəzərə alaraq ona spesifik keyfiyyətlər verməyə yönəlmiş bir sıra texnoloji xüsusiyyətləri var. Ümumiyyətlə, onlar monofilament misinalardan daha sərtdir. Cig-spinninq üçün uyğundur. Belə misinalarla qarmağa keçirmək daha asandır və onlar daha az dolaşır. Qeyd edək ki, misina nə qədər sərtdirsə, bütün dartmaları bir o qədər dəqiq ötürür, yəni qarğı mexanizmlərinə bir o qədər çox yük düşür və onun resursu bir o qədər tez tükənir. Misina elastikdirsə, dartmalar bu və ya digər dərəcədə amortizasiya olunur, əgər o ümumiyyətlə dartılmırsa (məsələn, hörmə misina kimi), onda daha etibarlı ləvazimat seçmək lazımdır.
3. High-copolymer. Bu misinaların istehsal prosesi möhkəmliyin, etibarlılığın təkmilləşdirilməsinə və müxtəlif hava və istismar şəraitində ilkin xüsusiyyətlərin uzun müddət qorunmasına yönəlmiş daha da mürəkkəb bir tsikldir. Terminologiyanı mürəkkəbləşdirməmək və onları copolymer-dən fərqləndirmək üçün "yüksək polimerli" adından istifadə edəcəyik. Bir qayda olaraq, müxtəlif dar ixtisaslaşmış misinalar bu sinfə aiddir, çünki məhz yeni texnoloji proseslər misinaya tamamilə konkret xüsusiyyətlər verməyə imkan yaradır: lazımi sınma əmsalı və ya su ilə ilişmə, tez batmaq qabiliyyəti, günəş işığının uzunmüddətli təsirində keyfiyyətini itirməmək, qışda buz bağlamamaq və s.

Beləliklə, siniflərin hər birinin öz xüsusiyyətləri var ki, onlar seçim zamanı nəzərə alınıbsa üstünlüyə, alış zamanı diqqət yetirilməyibsə çatışmazlığa çevrilə bilər. Aşağıdakı xüsusiyyətlər vacib sayılır: elastiklik, qırılma yükü, diametr, yaddaş (qalıq deformasiyanın olması), xarici təsirlərə davamlılıq və həssaslıq. Adətən bütün göstəricilər üzrə eyni anda maksimuma çatmaq çətindir və misinadan nə gözlədiyinizi əvvəlcədən düşünmək lazımdır. Məsələn, xarici təsirlərə qarşı durmaq üçün misinanın səthini daha möhkəm edirlər, lakin bu zaman o, daha sərt olur; böyük diametrli misinalar nazik olanlardan daha az həssasdır; misinada qalıq deformasiyanın olması qarğı ilə balıq tutarkən "kor" takımla tutmaqdan daha ciddi əhəmiyyət kəsb edir və s.

Misinanın keyfiyyəti nə qədər yüksəkdirsə, bəzi xüsusiyyətləri digərləri naminə qurban vermək bir o qədər az lazım gəlir. Əgər istehsalda yalnız miqdarı əsas tutaraq sapı tez çəkirlərsə, o, diametr (kalibrlənməmiş) və daxili gərginliklər baxımından qeyri-bərabər alınır. Yaxşı misinanı, xüsusilə 0,1mm-dən az diametrli olanı, yavaş çəkirlər. Belə misina, lazımi keyfiyyətdədirsə, kifayət qədər baha ola bilər. Bəzən ticarət markasının ümumi səviyyəsini məhz çeşiddəki nazik misinanın keyfiyyətinə görə qiymətləndirmək olar, lakin yadda saxlamaq lazımdır ki, bir sıra istehsalçılar müəyyən təyinatlı misina üzrə ixtisaslaşır, buna görə də çeşiddə çox kiçik və ya, əksinə, çox böyük diametrlərin olmaması heç də həmişə istehsalçının səviyyəsini göstərmir. Misina istehsalçıları sonradan toxuculuq sənayesindən balıqçılığa qədər bir çox sahədə istifadə olunan lif (kord sapları) buraxan iri şirkətlərdir. Dünyada belə şirkətlər azdır və onlar ilkin xammalın, nə qədər mürəkkəb olursa olsun, lazımi tərkibini, monosapın keyfiyyətli çəkilmə prosesini, rənglənmə və açılıb sarınma daxil olmaqla onun emalını və keyfiyyət nəzarətini təmin edən bahalı yüksək texnologiyalı avadanlığa sahib olmağa imkan tapırlar. Misina istehsalı çoxmərhələli prosesdir və son məhsulun keyfiyyəti və xüsusiyyətləri haqqında yalnız ilkin xammala görə mühakimə yürütmək ehtiyatsızlıqdır.

Bir çox şirkətlər sadəcə öz ticarət markası ilə misinanı istehsalçıdan sifariş edir, lakin bu heç də pis deyil, çünki bu halda da bütün tsikl bir etibarlı əldə cəmlənir. Çoxlu sayda firma, o cümlədən Rusiyada, misinanı istehsalçıdan böyük bobinlərdə alır, sonra isə onu standart makaralara sarıyır. Burada da gizli təhlükələr çoxdur: bu, əsas istehsaldan qalıqlar deyilmi, hansı sarıma maşınlarından istifadə olunur (yüksək keyfiyyətliləri çox bahadır), hazır məhsulun keyfiyyətini yoxlamaq üçün texnikaya qənaət edilmirmi? Buna görə də "misina istehsalçı zavod şəraitində sarınır" ifadəsi bir üstünlükdür və bütün istehsal tsiklinin eyni keyfiyyətli avadanlıqda keçdiyinə zəmanət verir, yuxarıda qeyd olunduğu kimi isə bu keyfiyyət, bir qayda olaraq, kifayət qədər yüksəkdir.

Tilovun möhkəmliyinə rəngləmə də təsir edir, özü də möhkəmliyin azalma dərəcəsi rəngdən asılıdır (bu baxımdan ən çətini qara rəngdir), buna görə də rəngləmə prosesinin qaydalara ciddi riayət olunmaqla aparılması çox vacibdir, xüsusilə də çoxrəngli tilovlara gəldikdə. Bu zaman müxtəlif rəngli hissələrdə möhkəmlik praktiki olaraq eynidir. Ümumiyyətlə, tilovun rəngi ətraf mühitdən asılı olaraq elə seçilir ki, balığı hürkütməsin. Lakin müəyyən növ balıqların gördüyü rəng spektrini öyrənən xüsusi tədqiqat proqramları da mövcuddur. Məsələn, amerikalılar aşkar ediblər ki, suf sarı rəngi daha yaxşı görür. Bir qayda olaraq, belə tədqiqatların müəllifləri həm nəticələrdə, həm də tövsiyələrdə ehtiyatlı olur, sınağın məhz hansı şəraitdə aparıldığını dəqiq göstərirlər, amma balıqçıların bu cür nəşrlərə fikir verməməsi uzaqgörənlik deyil.

Tilova lazımi rəngləri verməyin bir neçə üsulu var. Məsələn, Hi-Seas (ABŞ) şirkətinin çoxrəngli kamuflyajlı tilov istehsalı üçün nou-hausu var. Dörd rəng (göy, yaşıl, qırmızı və qara) xammalın hazırlanmasının ilkin mərhələsində əlavə olunur, özü də növbə ilə yox, eyni vaxtda. Bu zaman istifadə olunan Duality Polymer (TM) texnologiyası bütün rənglərin gözlənilən tam şəkildə bir rəngə qarışmasını yox, yalnız qismən qarışmasını təmin edir. Nəticədə çalarları hamar və fasiləsiz dəyişən, dörd ilkin rəngdən heç birinin qabarıq görünmədiyi tilov alınır. Belə tilov buqələmun kimi İSTƏNİLƏN rəngli ətraf mühitlə qaynayıb-qarışır.

Hamıya məlumdur ki, ultrabənövşəyi şüalar, eləcə də aşağı temperatur tilovun xüsusiyyətlərinə pis təsir edir (o, möhkəmliyini, elastikliyini itirir), buna görə də bu problemi səthin emalı üçün xüsusi texnologiyalar tətbiq etməklə həll etmiş istehsalçılar həmişə bunu qeyd edirlər. Əgər tilovun səthi hamardırsa, o, sürtünmədən daha az aşınır, axın onu daha az aparır (çünki onun su ilə demək olar ki, ilişməsi yoxdur). Bunun üçün çox vaxt teflon və ya ona bənzər örtüklərdən istifadə edilir. Müxtəlif yüksək texnologiyalı istehsal proseslərinin meydana çıxması ilə dar ixtisaslaşmış tilovlar, məsələn, batan tilovlar yaratmaq imkanı yaranıb. Tilov sadəcə çoxlu su hopdurduğu üçün də bata bilər. Buna sevinməyə dəyməz — o, möhkəmliyini xeyli itirir (15 %-ə qədər). Keyfiyyətli batan tilov yaratmaq üçün əvvəlcə səthi suyun təsirinə davamlı edirlər, yalnız bundan sonra onu batan etmək üçün başqa üsullardan istifadə edirlər. Yeri gəlmişkən, yalnız tilovun batan olmasına görə yüksək qiymət ödəmək məqsədəuyğun deyil. Əvvəlcədən bütün tilovların sıxlığı suyun sıxlığı ilə müqayisə ediləcək dərəcədədir. Sudan ağır tilov meydana çıxanda bu, firma üçün fəxr mövzusudur. Bunun üçün daha çox xüsusi tərkiblərdən və örtüklərdən istifadə edirlər ki, onların sayəsində səth islanan olur və nəticədə tilov batır. Zaman keçdikcə tilov bu örtüyü itirir.

Tilovun "yaddaşı" kimi xüsusiyyət çarxla ovlayanda, xüsusilə də kiçik çarxlı yüngül spininqlə ovlayanda vacibdir. Tilov çarxdan spiral şəklində açılır və lazımdır ki, o, mümkün qədər tez düzəlsin, sarındığını "unutsun". Bu xüsusiyyət aşağı yaddaş" və ya "qalıq deformasiyanın olmaması" adlanır və daha çox ilkin kimyəvi tərkib hesabına, eləcə də tilovun emal prosesləri vasitəsilə əldə edilir.

Düzgün açma lazımi gərginlik nəzərə alınmaqla aparılır ki, bu da tilovun xüsusiyyətlərini itirmədən uzun müddət saxlanmasını təmin edir. Makaradan makaraya fasiləsiz sarıma məhz lazım olan uzunluğu almağa imkan verir ki, bu da sizə standart 100 metrdən çox lazım olan hallarda əhəmiyyətlidir, bundan başqa, xammalın əsas istehsalın qalıq parçalarından olmadığına zəmanət verir. Əlbəttə, çox bahalı yüksək keyfiyyətli tilov ayrıca qablaşdırmalarda satıla bilər. Tilova nə qədər pul xərcləmək olar sualı kifayət qədər mürəkkəbdir. Amma yadda saxlamaq lazımdır ki, tilov müntəzəm dəyişdirilməli olan sərf materialıdır. Ona görə də böyük məbləğ ödəməzdən əvvəl düşünün: belə tilovun bütün imkanlarından istifadə edə biləcəksinizmi və buna vaxtınız çatacaqmı.

Sizə hansı qırılma testinin lazım olduğunu düşünməyə dəyər. Ehtiyatla almaq istəyi başa düşüləndir, amma çubuqda və çarxda göstərilən tövsiyələri, bundan başqa, real balıq ovunun şəraitini nəzərə almaq lazımdır. Tutaq ki, sizin təxminən 3 m uzunluğunda çubuğunuz var. Siz onu dibindən təxminən yarım metr aralıda tutursunuz. İndi ling qaydasını xatırlayaq: belə tilovun qırılması üçün çubuğun ucuna 18,5 kq yük düşməlidir. Hesablamaq çətin deyil ki, onda çubuğu əllərinizlə tutduğunuz nöqtədə 100 kq-dan çox saxlamalı olacaqsınız. Əllər bundan xeyli əvvəl amortizasiya edəcək, çarxın friksionu işə düşəcək. Digər tərəfdən, suda hətta 70 kq çəki ilə də bacarmaq qurudakından xeyli asandır. Belə ki, belə tilov (qiymətinin tamamilə münasib olmasını da nəzərə alsaq) kifayətdir.

Elan edilmiş və real xüsusiyyətləri üst-üstə düşməyən tilovlara tez-tez rast gəlinir. Yarışlar üçün sertifikatlaşdırılmış tilovlara gəldikdə, Mayk Liçin xəbərdarlığını gətirək: "Sizin tilovunuz etiketdə göstərilən testdən aşağı qırılmalıdır, amma heç bir halda yuxarı yox. Beləliklə, idman tilovları üçün qırılma testini realdan bir az yuxarı göstərmək qəbul olunub ki, idmançını yarışdan sonra tilovun yoxlanması zamanı problemlərdən sığortalasın, çünki hətta bir az yüksək (elan ediləndən) qırılma testinə görə də trofey hesaba alınmır." Və burada sual yaranır: hansı daha vacibdir — real diametrin makarada göstərilənlə üst-üstə düşməsi, yoxsa real və göstərilən qırılma testlərinin üst-üstə düşməsi. Təcrübəli balıqçılar hesab edirlər ki, nazik tilovlar üçün diametrlərin üst-üstə düşməsi daha vacibdir. Əgər real diametr daha böyük olsa, bu, atışa təsir edə bilər, həm də ehtiyatlı balıq etiketə etibar edib alış zamanı gözünüzün qaçırdığı millimetrin hissələri qədər fərqi dərhal hiss edəcək. Bunun əvəzində qırılma testlərindəki kiçik fərqi balığı çəkib çıxararkən ustalıq hesabına kompensasiya etmək olar.

Balıqçı ipini necə yoxlamaq olar? Onun nə qədər yumşaq olduğunu müəyyən etmək üçün onu şüşənin üzərinə qoymaq olar: əgər tamamilə düz yatıbsa, deməli yumşaqdır. İpi barmaqlarınızın arasında sıxın və təxminən bir metr güclə dartın - əgər spiral şəklində burulursa, deməli onun qalıq deformasiyası yüksəkdir. Diametri yalnız mikrometrlə yoxlamaq olar. Qırılma testini isə ən azı 1m uzunluğunda parça üzərində aparmaq məqsədəuyğundur. İstehsalçılar keyfiyyətə nəzarət üçün əl ilə yoxlamağa güvənmirlər. Ən keyfiyyətli balıqçı ipləri təkcə hər növ və diametr üçün deyil, həm də müəyyən xüsusiyyətlər toplusu üçün əvvəlcədən hesablanmış texnoloji komplekslərdə istehsal olunur, yəni eyni maşının müxtəlif iplər üçün kalibrlənməsi istisna edilir, deməli, səhvlər və qeyri-dəqiqliklər də istisna olunur.