Nahlıst 1-ci hissə

Bu üsulun bizdə populyar olmamasına baxmayaraq, düşünürəm ki, nahlıstın nə olduğu, hansı ləvazimatdan istifadə edildiyi və nə ilə tutulduğu barədə əlavə bilik artıq olmaz. Birdən bizdə də nahlıstçılar yaranar və onlar bizim dağ çaylarımızda qızılbalığı, bəzi həmvətənlərimizin indi etdiyi kimi elektrik cərəyanı ilə yox, məhz bu üsulla tutmağı bacararlar.

Əvvəlcə deyim ki, nahlıst ovu üçün adi tor sapı deyil, şnur istifadə olunur (əminəm ki, bəzi balıqçılar bunu bilir).

Beləliklə....

Şnur

Xüsusi nahlıst şnuru yalnız nahlıst ovu üçün isti­fadə olunur. Onun sayəsində yüngül süni milçəyi lazımi məsafəyə atmaq və onu müəyyən dərinlikdə aparmaq mümkündür. O, yükü və üzgəci əvəz edir. Məhz şnur sayəsində nahlıst digər ov üsul­larından fərqlənir.

Texniki tərəqqi dövründə balıqçı üçün meydana çıxan bütün yeniliklərdə baş açmaq getdikcə çətinləşir, xüsusən də ona görə ki, istehsalçılar bir-biri ilə yarışaraq satışa müxtəlif parametrli yeni-yeni nahlıst şnurları çıxarırlar. Amma mən onların əsas parametrlərini verməyə çalışacağam. Nahlıst şnurları üç xüsusiyyətə görə qruplara bölünür: forma, kütlə və batma sürəti. Bu xüsusiyyətlər hər şnurun üzərindəki markalanmada əks olunur. Belə işarələr üç hissədən ibarət olur (səhifənin aşağısına bax).

Əvvəlcə şnurun işarəsində onun kütləsini müəyyən edən rəqəm simvoluna baxaq. Şnur müxtəlif uzunluqda və formada ola bildiyi üçün ilk 30 futu (təxminən 9,15 m, yəni şnurun atış zamanı işə cəlb oluna bilən hissəsinin uzunluğunu*) nəzərə almaq qəbul olunub. Bu hissənin kütləsi 1-dən 12-yə qədər AFTM sinfi ilə işarə olunur. Bu, bütün nahlıst ləvazimatı istehsalçıları üçün ümumi olan beynəlxalq işarədir. Təbii ki, heç bir balıqçı hər rəqəmin arxasında neçə qram gizləndiyini yadında saxlamır, ona görə də qayda üçün bu qiymətləri göstərəcəyəm (bax: səh. 16). Kütlə (qramla) bir neçə onda bir dəqiqliklə göstərilir. Nə qədər ağır şnurlardan istifadə etmək lazımdır? Bu, ov üsulundan, atış texnikasından, milçəyin ölçüsündən, suyun temperaturundan və şəxsi zövqdən asılıdır. Qızılbalıq və xaryus ovu üçün 4-dən 8-ə qədər şnurlardan istifadə olunur.

* Alt sapın uzunluğu nəzərə alınmır.

Kiçik milçək və nazik alt sapla ovlayarkən daha yüngül şnurlardan istifadə etməyi tövsiyə edərdim, çünki şnurun böyük çəkisi nazik alt sapın qırılmasına səbəb ola bilər. Daha yüngül şnurlar həmçinin qısa məsafədə quru milçək və nimfa ilə ov üçün də yararlıdır.

Daha ağır şnurlar iri milçəklərlə ovda və yaş milçəklə ov üçün istifadə olunur. Ağır şnuru güclü külək zamanı atmaq daha asandır. Bir ləvazimatla ovlayarkən şnuru daim dəyişmək mümkün deyil. Əgər şnuru daha ağır və ya yüngülü ilə əvəz etmək lazımdırsa, bu, qaçılmaz olaraq tilovun dəyişdirilməsi ilə də bağlıdır. Hər tilovun üzərində onunla istifadə oluna biləcək şnurun sinfi göstərilir. Adətən daha uzun tilovlarla ov daha ağır şnurlar da nəzərdə tutur. Yeni başlayan balıqçı üçün ən yaxşısı 5-6 sinif ləvazimat (şnur + tilov) seçməkdir. Belə dəst balıqçının düşə biləcəyi demək olar ki, istənilən vəziyyətdə işə yaraya bilər. Bir çox vəziyyətlərdə daha ağır ləvazimat tətbiq etməyin məqsədəuyğunluğu mübahisəli məsələdir. Doğrudan da, böyük çaylarda belə ləvazimatla ovlamaq daha asandır, amma su hövzəsində iri balıq yoxdursa, o, həddən artıq ağır ola bilər. 10 kiloqramlıq balığı rahat saxlaya bilən tilovla 30 santimetrlik balığı çəkib çıxarmaq heç kimə zövq verməz. Dünyada getdikcə daha yüngül ləvazimatdan istifadə meyli müşahidə olunur. Mən onu dəstəkləyirəm, lakin onun qeyd-şərtsiz tərəfdarı deyiləm. Məqsədəuyğun olan yerlərdə daha ağır ləvazimatdan istifadə etmək lazımdır. Məsələn, sürətli axını olan çaylarda böyük məsafədən ovlamağa məcbur olduqda və ya dairəvi atışlar etmək lazım gəldikdə, amma ilk növbədə yarışlar zamanı, harada ki, yalnız ovdan zövq almaq deyil, həm də mümkün qədər çox balıq tutmaq vacibdir.

Üç əsas formada şnur mövcuddur: L - Lewel - bütün uzunluğu boyu silindrik; DT - Double Taper - ikiqat konusvari; WF - Weught Forward Taper - bir tərəfdən qalınlaşdırılmış.

Silindrik şnurlar ən yüngüldür və onların üstünlüyü ondadır ki, ucu yeyilmiş şnuru qısaltmaq olar.

Lakin onlardan istifadə narahatdır və buna görə də nadir hallarda tətbiq olunur. Onları almağı məsləhət görmürəm. Balıqçıların ən çox istifadə etdiyi şnur DT şnurudur. Onun daralan ucları gücün şnurdan alt sapa yaxşı ötürülməsini təmin edir, bu da dəqiq atış etməyə imkan verir. Belə şnurlarda, əlbəttə, yeyilmiş hissəni kəsmək olmaz, çünki bu zaman L tipli şnur alarıq. Eyni zamanda bir tərəfi yeyildikdən sonra şnuru tərsinə sarıyıb ovu davam etdirmək olar. Beləliklə, şnurun ömrü iki dəfə artır. DT şnuru 16 m-ə qədər məsafəyə əla atışlar etməyə imkan verir. Daha uzaq atışlar zamanı tilovun həddən artıq yüklənməsi ilə bağlı çətinliklər yaranır. Bunu misalla izah edim. Tutaq ki, uyğun seçilmiş şnur və tilovdan, məsələn, 5-ci sinifdən istifadə edirik. Bilirik ki, belə sinifli tilov təxminən 9 q yük altında və təxminən 9 m atış məsafəsində ən yaxşı «işləyəcək» (bax: şək. 2). Daha uzaq atışlarda şnurun çəkisi sürətlə artır. Məsələn, 18 metrlik atışda tilov 18 q-dan artıq yük altında, yəni 10 nömrəli şnur üçün optimal olan yük altında işləyəcək. Aydındır ki, bu zaman 5-ci sinif tilov həddən artıq yüklənmiş olacaq.

Şnurların formaları və onların işarələri

Bu çatışmazlığı aradan qaldırmaq üçün WF tipli şnurdan istifadə edirlər. Onun başlanğıc, 9 metrlik hissəsi DT şnurundakı kimidir. Lakin sonra şnur daha nazik, silindrik hissəyə keçir. İndi tilovun yüklənməsi təxminən 28 m məsafəyə atış zamanı 10 nömrəli şnurdakı kimi olacaq. Atış xeyli uzun alınır. Tilovun WF və DT şnurlarından istifadə zamanı müxtəlif yüklərə davam gətirmək qabiliyyəti markalanmada əks olunur: bir AFTM sinfi əvəzinə bəzən iki sinif göstərilir, məsələn, 6-7. Bu o deməkdir ki, belə tilov DT 6 və ya WF 7 şnuru üçün nəzərdə tutulub. Artıq dediyim kimi, WF şnuru uzaq atışlarda özünü xeyli yaxşı göstərir. Lakin tikansız qızılgül olmadığı kimi, bu şnurun da öz çatışmazlıqları var. Onu o biri tərəfə çevirmək olmur, «işlək» uclarından biri yeyiləndən sonra isə artıq istifadəyə yararsız olur. Onunla 9 m-dən uzaq məsafəyə halqavari atışlar etmək daha çətindir. Bu, həmin atışın xüsusiyyəti ilə bağlıdır, bu barədə kitabın sonrakı bölmələrində danışacağam. Bu çatışmazlığı aradan qaldırmaq üçün istehsalçılar ağırlaşdırılmış hissəsinin uzunluğu 9 m-dən çox olan Long Belly tipli şnurlar buraxırlar. Əksinə, çox uzaq atışlar üçün ağırlaşdırılmış hissəsi 9 m-dən qısa olan Bass Buk Taper (BBT) tipli şnurlar, eləcə də tamamilə eyni, lakin daha nazik silindrik hissəli şnurlar - Saltwater Taper (SST) buraxılır.

Bu şnurdan ST - Shooting Taper hərfləri ilə işarələnən növbəti şnura cəmi bir addım var. Bu, uzunluğu təxminən 9 m olan sadə konusvari, çox qısa şnurdur. Onun ucuna xüsusi neylon qarmaq ipi (Ranning Line) bağlayırlar. Atış zamanı Shooting Taper atılan mərmi kimi işləyir, öz kütləsi ilə əvvəlcədən əllə qarqaradan açılmış qarmaq ipini dartıb aparır. Belə takımın üstünlüyü ondan ibarətdir ki, onun köməyi ilə uzaq məsafədə balıq tutmaq olur. DT şnurundan istifadə edərək istənilən nahlıst tilovuna əla uyğun gələn Shooting Taper tipli şnuru özümüz düzəldə bilərik. Onu ötürücü halqalardan keçirib atış etməyə çalışırıq. Tilovumuzun ən yaxşı işləyəcəyi optimal şnur uzunluğunu tapana qədər bu cəhdləri təkrarlayırıq. Bundan sonra şnuru yuxarı halqanın yanından kəsib qarmaq ipinə bərkidirik. Tilovumuza əla uyğun gələn Shooting Taper şnuru alınır. Bir DT-dən belə iki şnur düzəltmək olar. Şnurun daha bir növü var, Nymph Тур adlanan. Bu, tamamilə üzən, ucu parlaq rəngli, son 10 sm-də bir qədər qalınlaşdırılmış şnurdur; o, suda əla görünür və dimdikləmə siqnalizatoru rolunu oynayır. Şnurların təsnifatında növbəti kateqoriya onların üzmə və ya batma sürətidir. Üzən şnurlar F (Floating) hərfi ilə, bütün uzunluğu boyu batanlar S (Sinking) hərfi ilə, ucu batan üzən şnurlar F/S hərfləri ilə, neytral üzmə qabiliyyətli şnurlar I (Intermediate) hərfi ilə işarələnir.

Batma sürəti şnurun rəngi ilə də göstərilir. Üzən şnurlar adətən ağ olur. Bu, dibdən baxanda suyun səthinin açıq rəngdə görünməsi ilə bağlıdır. Buna görə də belə şnurlar balığa görünmür, amma balıqçıya əla görünür. Sarı, göy, qara və narıncı rənglərin müxtəlif açıq çalarlarında üzən şnurlar da buraxılır. Təcrübəm göstərir ki, alabalıq və xariusu tutarkən şnurların parlaq rəngləri dimdikləmələrin sayına elə də böyük təsir göstərmir. Intermediate şnuru suyun səthindən bir neçə santimetr aşağıda üzməlidir. Bu şnur balıqçılar tərəfindən açıq-aydın qiymətləndirilmir. Çox vaxt elə hesab edirlər ki, onu üzən şnurla əvəz etmək olar, bu isə həqiqətə uyğun deyil. Fərq sakit suda açıq-aydın görünür. Belə şəraitdə şnuru yığarkən görmək olar ki, üzən şnur suyu «şumlayaraq» iz buraxır, Intermediate isə balığı hürkütmədən onun səthi üzrə hamar hərəkət edəcək.

Yaş milçəklə balıq tutarkən batan şnurlardan istifadə etməklə balığı çəkib ilişdirməyin daha asan olması faktı da əhəmiyyət kəsb edir. S tipli nahlıst şnurları bütün uzunluğu boyu batır. Bəzi firmalar belə şnurların yalnız bir növünü, yəni batanları buraxır. Lakin daha çox müxtəlif batma sürətli şnurlar istehsal edirlər və bu sürət hələ standartlaşdırılmadığı üçün belə şnurların müxtəlif işarələri meydana çıxır. Batma dərəcəsini istehsalçılar adətən şnurun təsvirində və müvafiq rəqəmlə (ərəb və ya Roma) göstərirlər. Uelsdəki Air Flo firması şnurları bir qədər fərqli markalayır. O, nahlıst istifadəsinə bir metrə batma vaxtı 50-dən 20 s-yə qədər olan, ümumi DI-1 işarəli bir neçə Intermediate şnur tipi gətirib. Batan şnurlar Б1-2(20с/м)-dən DI-6(6,5c/m)-ya qədər simvollarla işarələnir. Bu firmanın AFTM siniflərinə daxil olmayan, batma sürəti 6,5-dən 3,5 с/м-ə qədər olan DI-7-dən DI-9-a qədər daha üç növ şnuru var. Daha bir tanınmış firma - ЗМ konserninə məxsus Scientific Anglers, Intermediate şnurlarından başqa, I-dən V-ə qədər batma dərəcəli Wet Cel seriyalı batan şnurlar istehsal edir; burada batma sürəti təxminən Cortland firmasının şnurlarına uyğun gəlir (Cortland'ın 6-cı dərəcəsi Scientific Anglers-in V dərəcəsinə uyğundur). Bundan əlavə, firma AFTM təsnifatından kənar, Deep Water Express adlanan şnurlar buraxır. Şnurun rənginə gəlincə, o nə qədər tünd olsa, bir o qədər tez batır. Adətən Intermediate şnurları açıq rəngdə olur: açıq göy, açıq yaşıl və qəhvəyi. Bu yaxınlarda bazarda yeni Intermediate şnurları peyda olub; onlar monofil qarmaq ipi kimi tamamilə şəffafdır.

Batan şnuru sudan dartıb çıxararkən yaranan çətinliklər

Nahlıst şnurlarının zəngin çeşidi onların geniş tətbiq sahəsindən xəbər verir. Hər şeydən əlavə, şnur seçərkən axını nəzərə almaq lazımdır. Suyun təzyiqi nə qədər güclü olarsa, şnur bir o qədər səthə çıxır. Durğun suda da oxşar vəziyyət yaranır: şnuru nə qədər tez çəksək, o, bir o qədər az batacaq. Həm şnurun sərbəst batma vaxtı – suya düşdükdən dərhal sonra, həm də atma məsafəsi böyük əhəmiyyət daşıyır. Aydındır ki, məsələn, zəif batan şnur bir şəraitdə suyun səthindən bir neçə santimetr aşağıda üzəcək, başqa şəraitdə isə 3 m dərinliyə gedə bilər. Ova başlamazdan əvvəl qeyd etdiyim bütün amilləri təhlil etmək və hansı dərinlikdə tutmaq lazım olduğunu anlamaq gərəkdir. Yalnız bundan sonra uyğun şnur seçilir. Bir qayda olaraq, durğun və yavaş axan sulu su hövzələrində, sürətli axınlı çayda milçəyi eyni dərinliyə endirmək üçün istifadə etməli olacağımız şnurlarla müqayisədə daha yüngül şnurlardan istifadə edirlər.

S tipli (batan) şnurlarla üzən şnurlara (F) və ya ucu batan üzən şnurlara (F/S) nisbətən daha uzağa atış edilir. Onlar incədir, buna görə də tilovun ötürücü halqalarında və havada daha az müqavimət göstərirlər. Onların bütün uzunluğu boyunca batması eyni zamanda həm üstünlükləri, həm də çatışmazlıqlarıdır. Üstünlükdür, çünki milçəyi böyük dərinliyə endirmək olar, çatışmazlıqdır, çünki dibdə sürünən şnur yol boyu müxtəlif maneələrə ilişir. Belə şnuru sudan qoparıb çıxarmaq çətindir. Bu, həm şnurun ov edilən hissəsinə, həm də balıqçı suda dərində dayandıqda sol əlin altındakı sərbəst halqalara aiddir. Ucu batan şnurlarda (F/S) belə çatışmazlıqlar yoxdur. Ucu batan şnurlar F/S (üzən/batan) hərfləri ilə işarələnir. Əsas şnur – açıq rəngdə – suyun səthində üzür, yalnız onun ucu batır, adətən daha tünd rəngdə olur.

Ucu batan şnurlar 3, 6 və 9 m (yəni müvafiq olaraq 10, 20 və 30 fut) uzunluğunda buraxılır. Şnurların batan ucları müxtəlif batma dərəcəsinə malikdir. Bu zaman S tipli şnurlar üçün olan batma sürəti işarələri saxlanılır. Belə şnurla çuxur ilə balıqçının dayandığı yer arasındakı sualtı maneələrə baxmayaraq, həmin çuxuru ovlamaq olar. Suya girərək atış etmək daha asandır, çünki balıqçının çarxdan buraxdığı sərbəst şnur halqaları suda batmır. Lakin ağır uc ilə yüngül şnurun birləşməsi hesabına atışın hamarlığı pozulur və o, adi şnurla olduğundan daha çətin yerinə yetirilir. F/S şnurları milçəyi S şnurlarından daha az dərinə endirir. Milçəyin aparılma dərinliyi şnurun batan hissəsinin uzunluğundan və onun suyun təzyiqi altında yuxarı qalxmasından asılıdır. Onu da yadda saxlamaq lazımdır ki, F/S şnuru ilə aparılan milçək, S tipli şnurla aparılan eyni milçəkdən fərqli davranacaq. Buradan belə nəticə çıxır ki, S və F/S şnurları bir-birini tamamlayır. Bu bölməni oxuyan başlanğıc balıqçı bu qədər çox və o qədər də ucuz olmayan şnur almağın zəruriliyinə təəccüblənəcək. Amma çox da ümidsizliyə qapılmaq lazım deyil, praktikada hər şey o qədər qorxulu görünmür. Burada bu qədər çox şnuru təsvir etsəm də, özümün hər tilov üçün 4-dən 6-ya qədər şnurum var, amma ən çox birində tuturam, ikincisini ehtiyatda saxlayıram. Balıq ovuna yenicə başlayanda yalnız bir üzən şnurum var idi, sonra ikisi ilə kifayətlənirdim. Buna görə də əvvəlcə üzən şnur alın, bir az tutmağı öyrəndikdən sonra isə ikincisini – batanı da əldə edə bilərsiniz. Balıq ovunda ilk addımlarını atmış olanlar üçün arsenalda olmalı şnurları sadalayacağam:

1 şnur – üzən

2 şnur – üzən və sürətli batan

3 şnur – üzən, zəif batan və çox sürətli batan

4 şnur – üzən, Intermediate, zəif batan və ya F/S və çox sürətli batan

5 şnur – üzən, Intermediate, zəif batan, F/S, sürətli batan və ya çox sürətli batan

6 şnur – üzən, Intermediate, zəif batan, F/S, sürətli batan və son dərəcə sürətli batan.

Bir neçə şnur alarkən yadda saxlamaq lazımdır ki, gətirdiyim nümunələri ov ediləcək su hövzəsindən, ən çox tətbiq olunan ov üsulundan və digər şəxsi meyillərdən asılı olaraq düzəltmək lazımdır. Məsələn, kimsə yalnız qısa məsafədən nimfa və quru milçəklə tutursa, hər hansı batan şnur almağın mənası yoxdur. Düşünürəm ki, ov üsullarına aid bölməni oxuduqdan sonra hər kəs hansı şnurları alacağına özü qərar verəcək.

Bir neçə şnurdan istifadə edərkən bir neçə çarx və ya ehtiyat makara almaq problemi yaranır. Onlar heç də ucuz olmadığından, onlarsız necə keçinməyi danışacağam. Nahlıst şnurunun başlanğıcında bekinqə bərkitmək üçün ilmək düzəldirik. Şnuru dəyişmək istəyiriksə, onu əlimizə səkkiz şəklində (şəklə bax) və ya sarğacın üzərinə sarıyırıq. Bekinqdəki ilmək elə böyük olmalıdır ki, çarx ondan keçə bilsin. Bu, şnuru tez dəyişməyə imkan verir, sarınma üsulu isə ovucdan çıxarılarkən dolaşmanın qarşısını alır. Nahlıst şnurları alarkən onların uzunluğuna diqqət yetirmək lazımdır. Bir qayda olaraq, o, 18 m-dən 35 m-ə qədər olur. Gördüyümüz kimi, fərq kifayət qədər böyükdür. Buna görə də «atış şnurun bütün uzunluğuna edildi» ifadəsi tamamilə fərqli məsafələr mənasını verə bilər. Fərdi imkanlarımıza uyğun şnurlar seçmək lazımdır. Heç vaxt istifadə etməyəcəyimiz uzun şnur üçün niyə pul ödəyək?

Birgünlüklər balıqçıların quru milçəklə eyniləşdirdiyi həşəratlardır. Birgünlüyün dörd əsas inkişaf mərhələsi var: yumurta, sürfə, subimago və imago. Dibə qoyulmuş yumurtalardan sürfələr, yaxud nimfalar çıxır. Onlar su mühitində bir neçə aydan üç ilə qədər yaşayır və bu vaxt balıq üçün asan ov olmurlar, çünki daşların altında, lilin içində və ya sualtı bitkilərin arasında gizlənirlər. Böyüdükcə növbəti qabıqdəyişmə proseslərindən keçirlər. Sonra nimfalar uça bilən həşərata çevrilmək üçün sudan çıxırlar. Bunu üç yolla edirlər:

1) ən çox rast gəlinəni - nimfa suyun səthinə qalxır, sürfənin xitin örtüyü cırılır və həşərat bayıra çıxır;

2) sürfə sudan sürünüb çıxır və quruda yetkin həşərata çevrilir; 3) sürfə su altında uçan həşərata çevrilir, o da sonra səthə çıxır.

Birgünlüklər bu yollarla uçan həşərata (lat. subimago) çevrilir ki, sonra quruda bir daha yetkin həşərat mərhələsinə (lat. imago) keçsinlər. Nimfanın suyun səthinə qalxması və subimagoya çevrilməsi dövrü balıqçı üçün çox önəmlidir. Bu vaxt həşəratlar balığa yaxşı görünür və onlar tərəfindən kütləvi şəkildə yeyilir. Səthə qalxan nimfanı imitasiya etmək xeyli çətindir. Artıq suyun səthində çevrilmə mərhələsində olanı imitasiya etmək qat-qat asandır. Bunun üçün düz səthdə üzən, sudan yalnız qismən çıxan və «qabığ»ından çıxan həşəratı imitasiya edən yüngül milçəklərdən istifadə etmək olar. Bu mərhələni imitasiya edən süni milçəkləri bəzən flimf adlandırırlar. Səthə çıxıb lazımsız qabığını (ing. Keis) ataraq birgünlük su üzərində üzür. İngilis balıqçıları bu mərhələni «dun» (subimago) adlandırırlar. Su üzərində üzmə müddəti xeyli dərəcədə atmosfer şəraitindən asılıdır. Hava nə qədər isti və quru olsa, həşərat sudan uçuşa bir o qədər tez qalxır (bu zaman qanadlar daha tez quruyur). Bu önəmli xüsusiyyətdir, çünki birgünlüklər balıq üçün əsasən suyun səthində üzdükləri vaxt əlçatan olur. Amma bu o demək deyil ki, balıq nimfaya da dun imitasiyasına olduğu kimi eynilə dimdik vuracaq. Əksinə, əksər hallarda o, birini seçir. Ona görə də qutuda dun milçəyinin olması kifayət deyil, çünki elə ola bilər ki, xarius düz səthdə üzən nimfaya üstünlük versin. Həşəratın çevrilmədən sonra üzmə müddəti önəmlidir. Nə qədər uzun sürsə, balığın onu tutmağa cəhd etmə şansı bir o qədər çox olur. Əgər qabıqdan azad olandan sonra dun dərhal havaya qalxırsa, demək olar əmin olmaq olar ki, balıq həşəratlarla suyun səthi yaxınlığında qidalanır.

Yetkin həşərata çevrilmə dövrü (subimagodan imagoya) adətən quruda baş verir və ona görə də bu halda bizi maraqlandırmır. Sürfənin imagoya çevrilmə vaxtı (ingilis balıqçıları bu mərhələni spinner adlandırırlar) bir neçə saatdan onlarla saata qədərdir. Birgünlük cütləşmə uçuşu zamanı yenidən balıq üçün əlçatan olur. Cütləşmə uçuşu gözəl mənzərədir. Zərif imagolar (spinner'lər) sözün həqiqi mənasında suyun üstündə və ya ona yaxın rəqs edirlər. Cütləşmə uçuş zamanı baş verir. Bundan sonra cütlər dəstəni tərk edir. Erkəklər bu aktdan dərhal sonra ölür və cütləşmə uçuşu suyun üstündə baş verəndə onun səthinə düşə bilərlər. Bəzi növlərdə erkəklər cütləşmədən sonra dəfələrlə dəstəyə qayıdır. Eyni zamanda dişilər yumurta qoymaq üçün dərhal suya can atırlar. Adətən (amma həmişə yox) bu, axşam qaranlıq düşən kimi baş verir.

Həşəratların sudan çıxması nə qədər yaxşı görünürsə (su üzərində üzən, təzə çıxmış birgünlüklər «yelkən» kimi görünür), yumurtaqoyma anını görmək bir o qədər çətindir - düşən qaranlığa, həşəratın son dərəcə zərif quruluşuna (şəffaf qanadcıqlar) və nəhayət, bu prosesin qısa müddət, özü də eyni yerdə davam edə bilməməsinə görə. Yumurtanı çıxan həşəratlardan xeyli az hissəsi qoyur, qalanları balıqların və quşların ovuna çevrilir. Bir dəfə San çayında balıq tutarkən maraqlı bir hadisəni müşahidə etmək imkanım oldu: xarius kiçik bulaqçı imitasiyasına xeyli yaxşı reaksiya verirdi, amma bir neçə onlarla kvadratmetrlik sahədə, orada kifayət qədər çox kiçik «pəncərə» olmasına baxmayaraq, milçəyimə reaksiya vermirdi. Bir dəqiqə balığın hansı həşəratı ovladığı barədə baş sındırdım, çünki hər dəqiqə dəyişdirdiyim milçəyimə tamamilə məhəl qoymurdular. Suyun üzərində heç bir həşərat görünmürdü. Yalnız düz səthə tərəf əyiləndə, batan günəşin işığında yumurta qoyduqdan sonra suya düşmüş, axıb gedən birgünlükləri gördüm. Ölü birgünlüklər qanadları açıq halda üzürdü (belə mərhələni spent adlandırırlar). Süni birgünlük bağladım və dimdikləmə gözlənilmədən kəsilənə qədər yalnız bir neçə böyük və «yaxın» xarius tutmağa macal tapdım. Ayrı-ayrı birgünlük növlərini sadalamayacağam, çünki bir tərəfdən çayların getdikcə artan çirklənməsi, digər tərəfdən isə təmizləyici qurğuların tikintisi onların populyasiyalarının daim dəyişməsinə gətirib çıxarır. Bir çox növlər məhv olur. Bəzi çaylarda ayrı-ayrı növlər peyda olur və sonrakı illərdə yox olur. Həşəratların sayı da, bunun ardınca dəstələrin sıxlığı da çox dəyişir; təəssüf ki, böyük dəstələrə artıq nadir hallarda rast gəlinir. Yeni başlayan balıqçılar ucbatından suyun demək olar görünmədiyi belə dəstələr haqqında hekayələri nağıl sayırlar. Amma mən o vaxtları yaxşı xatırlayıram.

İndi bütün balıqçılara yaxşı məlum olan iki növ gündəcəni qeyd etmək lazımdır: ən iri növlərdən olan March Brown və may gündəcəsi (Ephemera Danica). March Brown Karpatətrafı sürətli çaylarda həmişə mart ayının sonundan may ayının əvvəlinədək dəstə halında uçur. Dəstə günortaçağı yaranırdı və iki-üç saat davam edirdi. Hazırda suyun güclü çirklənməsi ilə əlaqədar bu gündəcələr, görünür, artıq çaylarımızdan birdəfəlik yoxa çıxıb. Digər növə - may gündəcəsinə hələ də bəzən Polşanın müxtəlif bölgələrində rast gəlmək olar. Uçuş dövrü may ayının sonundan iyunun ortasınadək davam edir (Sanda hətta avqustadək).

Şəkil 31

Bu gündəcənin imitasiyası ilə heç olmasa bir dəfə qızılbalıq tutan kəs bununla bağlı hissləri heç vaxt unutmayacaq. Təəssüf ki, o da getdikcə daha az rast gəlinir, çaylarımızdan yoxa çıxır. Gündəcələrin fəsilə və növləri çox saydadır. Onlar bir-birindən ölçüsü, rəngi və çoxalma dövrünün xüsusiyyətləri ilə fərqlənir. Ayrı-ayrı növlərin uçuş vaxtı və yumurtaqoyma dövrü tamamilə fərqlidir. Sudan çıxma və suya yumurta qoyma üsulları da müxtəlifdir. Mən gündəcələrin ən tipik nümunələrini gətirdim, daha ətraflı məlumat üçün xüsusi ədəbiyyata müraciət edə bilərsiniz, təəssüf ki, belə ədəbiyyat o qədər də çox deyil.