ŞİRVAN MİLLİ PARKI

Bu yaxınlarda Amerikanın ICFJ jurnalistlər təşkilatının Cənubi Qafqaz ölkələrinin ekoloq-jurnalistləri üçün təşkil etdiyi iki günlük seminar keçirildi. İlk seminar Bakıda keçirildi, sonra isə eyni seminarların Tbilisi və İrəvanda keçirilməsi nəzərdə tutulur. Seminar Qafqaz regionunun bioloji müxtəlifliyinə və onun üç ölkənin KİV-lərində düzgün işıqlandırılmasına həsr olunub. Gələcəkdə Şimali Qafqaz ölkələri üçün də seminarın keçirilməsi planlaşdırılır, çünki bütün Avropa ərazisində heyvan və quşların ən böyük növ müxtəlifliyinə məhz Böyük və Kiçik Qafqaz silsilələrinin ərazisində rast gəlinir.
Seminarın təşkilatçıları və iştirakçıları məmnuniyyətlə qeyd etdilər ki, son 5-6 ildə məhz bizim ölkədə qorunan ərazilərin inkişafına böyük diqqət yetirilib və yeni milli parklar yaradılıb, hazırda Azərbaycanda onların sayı yeddidir. Təbii ki, gələcək nəsillər üçün qorunub saxlanmalı olan Azərbaycanın biomüxtəlifliyinə də böyük diqqət ayrıldı. Seminarda həmçinin Azərbaycanın hazırda işğal altında olan ərazisində heyvanat və bitki aləmini öyrənmək və qorumağın mümkün olmadığı barədə fikir də "səsləndirildi". Buna baxmayaraq, Azərbaycan Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyi digər dövlət qurumları ilə birlikdə bərəkətli ölkəmizin qorunan ərazilərində işi qurmağa bütün gücü ilə çalışır.
Ekoloq-jurnalistlərin görüş yeri kimi bu gün Azərbaycanın ən yaxşı qorunan ərazilərindən biri olan Şirvan Milli Parkı seçilmişdi. Və beləcə, hamımız birlikdə səhər tezdən Şirvan Milli Parkına baş çəkmək üçün Bakıdan yola düşdük...

ÖLKƏNİN TƏBİİ SƏRVƏTLƏRİ ONUN MİLLİ SƏRVƏTİDİR

Şirvan Milli Parkının darvazası ağzında bizi onun direktoru - Almaniya vətəndaşı (ölkəmizdə məhz milli parkların yaradılması sahəsində çalışan) cənab Hartmut Müller qarşıladı. O, ona həvalə olunmuş ərazidə 29 yanvar 2007-ci ildən, yəni bir ildən bir az çoxdur ki, işləyir. Və bu qısa müddətdə milli parkın mühafizəsi işində bəzi müsbət dəyişikliklər etməyə nail olub.
İlk növbədə 2003-cü ilin iyulunda Şirvan Dövlət Qoruğunun bazasında yaradılmış Şirvan Milli Parkının özü haqqında bir neçə kəlmə demək istərdim. O, Azərbaycanın üç rayonunun: Qaradağ, Salyan və Neftçala rayonlarının ərazisində yerləşir. Bu qorunan obyektin yaradılmasında məqsəd unikal yarımsəhra landşaftlarını və Azərbaycanın Qırmızı Kitabına daxil edilmiş ceyranları, həmçinin bu təkrarolunmaz zonanın digər flora və fauna növlərini qoruyub saxlamaqdır...
Təəccüblüdür, amma faktdır ki, Şirvan düzlərinin böyük bir hissəsi vaxtilə Xəzər dənizinin dibi olub. Hazırda o, sadəcə düzənlikdən ibarət olsa da, burada bu günə qədər Güştasfi vilayətində yerləşmiş (erkən orta əsrlərdən qalma) qədim şəhər yerlərinin - Bəndovan və Muğanın izlərinə rast gəlmək olar. Bu günə qədər Milli Parkın ərazisində Şirvan düzündə yaşamış müxtəlif dövrlərə və xalqlara aid cürbəcür qəbirlər şəklində tarixi abidələr qorunub saxlanıb.
O, mülayim isti yarımsəhralar və quru çöllər zonasında yerləşir. Burada yay isti və quru, qış isə mülayim keçir. Qoruqda bir neçə bitki örtüyü tipi inkişaf edib: səhra, yarımsəhra və çəmən. Heyvanat aləmi isə başqa heç yerdə rast gəlməyəcəyin bir müxtəliflik təşkil edir. Onların arasında nadir və nəsli kəsilməkdə olan növlər var: çöl və qamış pişikləri, ceyran, porsuq, suriya sarımsaqiyli qurbağası, yaşıl quru qurbağası, ağac qurbağası, göl qurbağası, Xəzər və Aralıq dənizi tısbağaları, gürzə, kələz ilanı, turac, ağquyruq dəniz qartalı, çöl qartalı, itelgi, balaban və bir çox başqa növlər. Burada canavar, tülkü, çaqqal və qaban da nadir deyil. Və onların hamısı bacardıqları kimi birgə yaşayırlar: ov edirlər, yırtıcılardan qaçırlar, dişilərin qayğısına qalırlar, bala verirlər - yanlarında onları qoruyan insanların olmasına baxmayaraq...
İki il əvvəl Şirvan Milli Parkının 2006-2009-cu illər üçün İnkişaf Planı qəbul edilib. O, beş istiqaməti nəzərdə tutur: ərazinin mühafizəsi, turizmin inkişafı, elmi-tədqiqat monitorinqi, inzibati iş. Bu planda prioritet məsələlər həm Şirvanın təbii sərvətlərini qoruyub saxlamaq, həm də Milli Parkın gələcək inkişafı və abadlaşdırılması üçün maddi baza yaratmaq məqsədilə mühafizə tədbirləri və ekoturizmin inkişafıdır.
Azərbaycan Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyinin təsdiq etdiyi qiymət reyestrinə görə, vətəndaşlarımız ekoloji marşrutlarla iki manata, əcnəbilər isə dörd manata tanış ola bilərlər.
Bütün turistləri darvazanın ağzında qarşılayır və beş turist marşrutundan birini seçməyə kömək edirlər. Milli Parkın ərazisində park haqqında istənilən maraqlı məlumatı almaq mümkün olan xüsusi informasiya mərkəzi, həmçinin müxtəlif görüşlərin, məsələn, bizimki kimi görüşlərin keçirildiyi kiçik konfrans zalı var.
Bütün sənədlər rəsmiləşdirildikdən sonra xüsusi bələdçi turistlərlə birlikdə avtobusla onların seçdiyi marşrut üzrə yola düşür. Bir neçə saat ərzində turistlər vulkanlarla - onların ən böyüyü alimlərin fikrincə 23 milyon yaşı olan Bəndovan palçıq vulkanı və Kürovdağdakı vulkanlardır - həmçinin parkın digər təbii və tarixi abidələri ilə tanış ola, Çigil adasına baş çəkə və bu yerlərin flora və faunasını öz gözləri ilə görə bilərlər.

İQTİSADİYYAT EKOLOGİYA İLƏ KƏSİŞƏNDƏ...

Şirvan Milli Parkından danışarkən daha bir diqqətəlayiq faktı qeyd etməmək olmaz: bu, Azərbaycanda neft hasil edilən yeganə qorunan ərazidir. Bütün dünyada qəbul olunmuş qaydaya görə qorunan ərazilərdə hər cür təsərrüfat fəaliyyəti qadağan olsa da, bizim Milli Parkda (ondan əvvəl isə Şirvan qoruğunda) neft hasil edilib və edilir. Yeri gəlmişkən, ekoloq mütəxəssislərin fikrincə, bu, kobud pozuntu faktıdır. Lakin cənab X.Müllerin sözlərinə görə, neft hasilatı Milli Parkın öz ərazisində aparılmır; neft çıxarılan kiçik torpaq sahəsi parkın ərazisinə soxulur, lakin qorunan əraziyə aid deyil.
"Burada neft 1962-ci ildən hasil edilir, bu ərazidə ilk qorunan ərazi (o vaxt hələ yasaqlıq idi) isə 1961-ci ildə yaradılıb. Hazırda bir neçə quyudan ildə 19 min barelə qədər neft çıxarılır. Bu, dövlət xəzinəsinə az fayda deyil, təbii ki, ətraf mühitə və biomüxtəlifliyə ziyan vurmadığı halda. Bu gün bu sahədə neft hasilatı bizə mane olmur, çünki neft işlənməsini aparan "Salyanoyl" neft şirkəti vaxtilə neftlə çirklənmiş böyük bir sahəni təmizləməyi öhdəsinə götürüb. Amma özünüz bilirsiniz ki, sovet dövründə neft hasilatı təbiətə böyük ziyan vururdu, lakin o vaxt heç kim nəticələri barədə düşünmürdü... Bundan başqa, Bəndovan yarımadasında qaz hasil edilir. Amma inanın mənə, bu, Milli Parkda qorunan heyvanların inkişafına və populyasiyasının artmasına mane olmur. Bizə ən çox ziyanı parkın ərazisində mal-qara otaran və bununla da ceyranları yem bazasından məhrum edən yerli sakinlər vururdu".
Yeri gəlmişkən, bütün səfər boyu ceyranları çox az gördük, halbuki məlumdur ki, Şirvan Milli Parkının ərazisində hazırda onların sayı 4000-dən çoxdur.
"İndi ceyranların çoxalma dövrüdür. Dişilər erkəklərdən ayrılıb, bala daşıyır və doğurlar, ona görə də may ayının sonuna qədər böyük ceyran sürülərini görə bilməyəcəksiniz", - deyə cənab Müller bu vəziyyəti şərh etdi.
Həmçinin məlumdur ki, Şirvan Milli Parkı köçəri quşların miqrasiya yolu üzərində yerləşir və bu, çox mühüm amildir, çünki bizim qorunan ərazidə tez-tez nadir və qlobal miqyasda yox olmaqda olan quş növləri qışlayır, məsələn, dovdaqkimilər fəsiləsinin ən kiçik nümayəndəsi olan bəzgək. Qışda burada 50 min fərddən ibarət bəzgək sürüsünü müşahidə etmək olar ki, bu da özlüyündə böyük nadirlikdir... Yeri gəlmişkən, parkın quşlar aləmi 230 növ quşla təmsil olunub. Hazırda Milli Parkın qarşısında beynəlxalq əhəmiyyətli su-bataqlıq əraziləri, yəni Ramsar konvensiyası ilə qorunan ərazilər siyahısına daxil olmaq məqsədi durur.
Bundan başqa, daha çox ziyarətçi cəlb etmək üçün mövcud turist marşrutlarının təkmilləşdirilməsi, infrastrukturun inkişafı üzərində iş gedir. Bura tez-tez quşlar aləminin nümayəndələrini öyrənmək üzrə elmi-tədqiqat işi aparan xarici alimlər gəlir. Onlarda xarici təbiətşünasların işi üçün yaxşı şərait var; onları lazım olan bütün nəqliyyatla, uzunmüddətli yaşayış üçün çadırlarla təmin etmək imkanı var...
Azərbaycan Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyinin dəstəyi ilə bir neçə operativ qrup yaradılıb, məsələn, quş qripi, yanğınlar və s. üzrə. Hazırda Şirvan Milli Parkında 55 əməkdaş çalışır: elmi işçilər, mühafizəçilər (egerlər), turistləri müşayiət edən bələdçi. Düzdür, işçilərin (elə Milli Parkın direktorunun da) maaşı arzuolunan səviyyədə deyil. Amma Milli Parkın ziyarətçilərindən əldə olunan gəlir onun öz ehtiyaclarına, məsələn, kompüterlərin, texniki avadanlığın və s. alınmasına sərf olunur.
X.Müllerin sözlərinə görə, keçən il Şirvan Milli Parkını 700-dən çox turist ziyarət edib. "Təəssüf ki, bunlar əsasən başqa ölkələrdən gələn turistlərdir. Mən əcnəbiyəm, amma Azərbaycanın təbiətini sizin bir çox vətəndaşlarınızdan yaxşı tanıyıram. Nədənsə sizin insanlar hansı sərvətlərə malik olduqlarını bilmirlər və ya bilmək istəmirlər. Mən bir neçə dəfə yaxınlıqdakı rayonun (Salyan) icra hakimiyyətinə müraciət edərək təklif etmişəm ki, hər ay rayonun müxtəlif məktəblərindən uşaqlar və gənclər parkın biomüxtəlifliyi və digər görməli yerləri ilə tanış olmaq üçün gətirilsin. Lakin indiyədək burada Azərbaycanın təbii irsinin təbliği çox zəif aparılır. Bunun nə ilə bağlı olduğunu bilmirəm, amma bu fakt məni narahat edir, çünki məhz gənc nəsil ona nəyi miras qoymaq istədiyimizi bilməlidir"...

HƏR ŞEYDƏN ƏVVƏL MÜHAFİZƏ

Şirvan Milli Parkının bütün ərazisini gəzib-dolaşandan sonra özümüz üçün çox mühüm bir faktı qeyd etdik; 65000 hektarlıq bu nəhəng ərazidə ZİBİL yox idi! Əsl alman səliqəliliyi. "Mən özüm heç vaxt zibili xüsusi ayrılmış yerdən başqa yerə atmağa özümə icazə vermirəm və işçilərimdən də səliqə tələb edirəm. İnsanlar bura dincəlmək, ilkin təbiətin sükutundan həzz almaq üçün gəlirlər və onların gözü zibil topaları və ya plastik butulkalar üzərində "dayanmamalıdır". Xüsusilə də ona görə ki, ziyarətçilərin 60%-dən çoxu əcnəbilərdir. Şirvan Milli Parkı təkcə qorunan ərazi deyil - bu, millətin simasıdır. İstəyirəm ki, onlar sizin ölkənizdən gedərkən sizin haqqınızda pis fikirləşməsinlər..."
Ceyranı öldürüb ətindən kabab yemək istəyən insanı nə gözlədiyi barədə sualımıza cənab Müller çox konkret şəkildə bildirdi ki, bu, 9000 manat cərimə və bir neçə il dəmir barmaqlıqlar arxasında "pulsuz istirahət" bahasına başa gələcək! Doğrudurmu, əlavə izaha ehtiyac duymayan çox təsirli izahat.
Şirvan Milli Parkının ərazisi hazırda hasarlanıb, lakin bütün perimetr boyu yox. Rəhbərlik də qərara gəlib ki, qalan hissəni də arzuolunmaz təcavüzlərdən "qorumaq" lazımdır. "Bizə ceyranlar üçün bir növ "yeraltı dəhliz" yaratmağı təklif edirdilər ki, onlar onun vasitəsilə başqa yerlərə miqrasiya edə bilsinlər, amma mən razılaşmadım, çünki bu dəhlizdən brakonyerlər istifadə edə bilər, bu isə bizim üçün heç də arzuolunan deyil".
Və sonda cənab Müllerin sözləri ilə demək istərdik: "Şirvan Milli Parkı Azərbaycanın milli sərvətidir. Və onun qayğısına mən, əcnəbi, qalmamalıyam. Bu, Azərbaycanın hər bir vətəndaşının işidir! Siz onu gələcək nəsillər üçün qorumağa çalışmalısınız...".
P.S. (baş redaktordan). Azərbaycanlıların davranış tipinə çox bənzəyir: öz Milli Parkını əcnəbilər ziyarət edir və orada qaydanı da elə həmin əcnəbilər yaradır, sanki bu, onlara bizdən - bu ölkənin sakinlərindən daha çox lazımdır. Azərbaycanda demokratiya ilə də eynilə belədir. Hamı bizi normal, yüksək sivilizasiyalı ölkələrdəki kimi yaşamağa məcbur etməyə çalışır, yeri gəlmişkən, elə bizim öz xeyrimizə, biz isə bunu "daxili işlərə qarışmaq" adlandırırıq. Bir sözlə, yaxşı yaşamağı öyrənmək üçün həyatı qiymətləndirməyə başlamağın vaxtıdır. Hər şey isə kiçik qardaşlarımıza sevgidən başlayır.

zerkalo.az