Ölüm gətirən istiləşmə

[INTRO]Bu il Ümumdünya Sağlamlıq Günü planetimizdə qlobal iqlim dəyişikliyi probleminə həsr olunmuşdu[/INTRO]

Son vaxtlar tez-tez eşitmək olur ki, bəşəriyyət az qala məhv olmaq həddində və uçurumun kənarındadır, çünki Yerdə iqlim sürətlə dəyişir, yer kürəsinin bütün səthində temperatur yüksəlir və əgər elə bu gün yaranmış meyil dayandırılmasa, bunun nəticələri fəlakətli ola bilər.
Çoxdan müəyyən edilib ki, baş verənlərin günahkarı məhz insan fəaliyyətidir, özü də qlobal temperatur artımında faktiki olaraq hər birimiz günahkarıq, yəni: kömür, qaz və ya neft yandırılması nəticəsində istehsal olunan elektrikdən istifadə edən hər kəs, evi qazanxanaların mərkəzi istilik sistemindən qızdırılan hər kəs, soyuducularında və ya kondisionerlərində xlorftorkarbonlardan (XFK) istifadə olunan hər kəs, avtomobili olan hər kəs, mal-qara saxlayan və ya ev heyvanlarının ətini istehlak edən hər kəs.
Lakin ədalət naminə qeyd etmək lazımdır ki, müxtəlif dövlətlər qlobal istiləşməyə müxtəlif töhfə verir. Belə ki, bəzi ölkələr atmosferə digərlərindən daha çox istixana qazları buraxır. Tarixən belə alınıb ki, ölkədə həyat səviyyəsi nə qədər yüksəkdirsə və orada nə qədər çox ərzaq, enerji və oduncaq istehlak olunursa, belə ölkə ətraf mühitə bir o qədər çox karbon qazı, XFK və digər istixana qazları buraxır.
"Zerkalo" qəzetinin əvvəllər xəbər verdiyi kimi, bu il məhz dünya ictimaiyyətinin diqqətini qlobal istiləşmə probleminə cəlb etmək məqsədilə BMT müxtəlif ölkələrdə insan potensialının inkişaf indeksinin (İPİİ) müəyyən edilməsinə həsr olunmuş illik məruzəsi üçün məhz bu problemi seçib.
Görünür, problemin ciddiliyi ilə əlaqədar bu il bir neçə gün əvvəl qeyd olunan Ümumdünya Sağlamlıq Günü də bu mövzuya həsr olunmuşdu. Yeri gəlmişkən, bu gün 1948-ci ildə Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının (ÜST) yaradıldığı gündə qeyd olunur. O vaxtdan bəri keçən müddətdə dünyanın 193-dən çox dövləti Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının üzvü olub. Hər il Ümumdünya Sağlamlıq Günü planetin səhiyyəsi qarşısında duran qlobal problemlərə həsr olunur və müxtəlif şüarlar altında keçirilir. 2008-ci ilin mövzusu təsadüfən seçilməyib.

3 MİLYON "İQLİM" QURBANI

İqlim dəyişikliyi problemi bəzən elə müzakirə olunur ki, sanki o, yalnız planetə təsir edir, onda yaşayan insanlara isə yox. Bu il qeyd olunan Ümumdünya Sağlamlıq Günü bu problemə indiki baxışı genişləndirmək və qlobal istiləşmə nəticəsində üzərimizdə asılıb qalan sağlamlığa əsas təhlükələri işıqlandırmaq üçün imkan yaradır.
"Sağlamlığı iqlim dəyişikliklərindən qoruyaq" - bu mövzu iqlimin istiləşməsinin insan sağlamlığının təhlükəsizliyinə təhdid yaratdığı faktının etirafı kimi seçilib. Hazırda bu amili sağlamlıq üçün digər məlum risk amilləri ilə bir sırada nəzərdən keçirmək lazım gəlir: pis ekologiya, siqaret çəkmə, alkoqol, artıq çəki, qeyri-kafi fiziki fəallıq və s. BMT-nin baş katibi Pan Gi Munun bu günlə əlaqədar müraciətində deyilir ki, iqlim dəyişikliyi su və ərzağın keyfiyyəti və mövcudluğu üçün təhlükə yaradır - bunlar isə bütövlükdə bəşəriyyətin qidalanmasını və sağlamlığını müəyyən edən əsas amillərdir.
"İqlim dəyişikliyi nəticəsində qasırğalar, qeyri-adi isti dövrləri, quraqlıqlar və daşqınlar getdikcə daha tez-tez baş verir və daha sərt olur, nəfəs aldığımız havanın keyfiyyəti pisləşir. Bütün bunlar insanın xəsarətlər, xəstəliklər, qidasızlıq və ölüm nəticəsində çəkdiyi əzabları daha da artırır.
Biz tez-tez diqqətdən kənarda qalan bu reallığa diqqəti cəlb etməli və insan sağlamlığının qorunması probleminin qlobal iqlim dəyişikliyi ilə bağlı gündəliyin tam mərkəzinə qoyulmasına nail olmalıyıq.
Nəticələr xüsusilə bu qlobal böhranın yaranmasında ən az günahı olan yoxsul ölkələrdə ağır olacaq. 2020-ci ilə qədər təxminən dörddə bir milyard afrikalı daha kəskin su çatışmazlığı ilə üzləşəcək, bəzi Afrika ölkələrində isə məhsuldarlığın, ehtimal olunduğu kimi, yarıbayarı azalacağı gözlənilir.
İqlim dəyişikliyi ilə bağlı qidasızlıqdan və yoluxucu xəstəliklərdən ən çox ən həssas təbəqələr zərər çəkəcək: kiçik uşaqlar, yaşlılar və əlillər. Təbii fəlakətlər və qlobal istiləşmə ilə bağlı digər təhlükələr xüsusilə yoxsulluq içində yaşayan qadınları təhdid edir", - Pan Gi Munun müraciətində deyilir. BMT-nin baş katibi ölkələrin hökumətlərini bu vəziyyətlərə sadəcə təəssüflənməkdən daha artıq bir şey etməyə çağırır.
"Biz dünyada ən həssas vətəndaşlarımızı iqlim dəyişikliyinin sağlamlıq üçün nəticələrindən qorumaq üçün hərəkətə keçməliyik. Bu o deməkdir ki, Minilliyin Bəyannaməsində müəyyən edilmiş inkişaf sahəsindəki məqsədlərə - uşaq ölümünün azaldılmasından qadınların vəziyyətinin yaxşılaşdırılmasına və hüquqlarının genişləndirilməsinə qədər - nail olmaq üçün səyləri iqlim dəyişikliyi ilə bağlı beynəlxalq fəaliyyətin əsas komponentlərindən biri kimi fəallaşdırmaq lazımdır.
İctimai səhiyyə onilliklər ərzində iqlim dəyişikliyinin kəskinləşdirə biləcəyi problemlərin səmərəli həlli sahəsində təcrübə toplayıb və biz bu təcrübədən nəticələri proqnozlaşdırmaq - və qabaqlamaq - üçün əsas kimi istifadə edə bilərik.
İqlim dəyişikliyi reallıqdır, bu proses sürətlənir və hamımızı təhdid edir. Bununla əlaqədar olaraq biz iqlimin sabitləşdirilməsi, Minilliyin Bəyannaməsində müəyyən edilmiş inkişaf sahəsindəki məqsədlərə nail olunması üçün təxirəsalınmaz tədbirlər görməli və fərdi səviyyədə tədbirlərin görülməsinə kömək etməliyik. Birgə səylərimiz dünyanın ən yoxsul xalqlarının sosial və iqtisadi inkişafına, onların səhiyyə sisteminin və həyatlarının yaxşılaşdırılmasına kömək edə bilər", - müraciətdə qeyd olunur.
İqlim dəyişikliyinin insanlar üçün fəlakətli nəticələrə malik olduğunu təəssüfləndirici statistik məlumatlar da göstərir. Belə ki, Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının baş direktoru Marqaret Çenin müraciətində deyilir ki, iqlim dəyişiklikləri artıq bütün dünyada 3 milyondan çox insanın ölümünə səbəb olub.

İSTİLƏŞMƏNİN FƏLAKƏTLİ NƏTİCƏLƏRİ

Azərbaycan da bütün Yer kürəsində temperaturun dəyişməsinin mənfi nəticələri ilə üzləşməkdən qaça bilməyəcək. Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyinin Milli Hidrometeorologiya Departamentinin Proqnozlar Bürosunun direktor müavini, eyni zamanda Azərbaycanda iqlim dəyişmələri üzrə layihənin koordinatoru Umayra Tağıyeva daha əvvəl bildirmişdi ki, müəyyən qazların Yer kürəsində istixana effekti yarada biləcəyini hələ 1896-cı ildə isveçli alim ilk dəfə müşahidə edib, lakin uzaq XIX əsrdə bu nəzəriyyə yalnız ehtimal səviyyəsində irəli sürülürdü. Bu gün isə alimlərin bunun üçün sübut tələb etməyən mühüm faktları var. "Dünyanın müxtəlif ölkələrindən olan alimlərdən ibarət ekspert qrupunun fikrincə, əgər qlobal istiləşmə bundan sonra da eyni sürətlə davam edərsə, 2100-cü ilə qədər bütün Yer səthində temperatur 1,45,8 dərəcə Selsi artacaq.
Ölkəmiz qlobal istiləşmənin qarşısını almaq üçün dünya birliyi tərəfindən qəbul edilən sənədlərdən kənarda qalmır. Məsələn, 1995-ci ildə Azərbaycan İqlim Dəyişmələri üzrə Konvensiyanı ratifikasiya edib, 2000-ci ildə isə Kioto protokoluna qoşulub.
Alimlərimizin proqnozlarına görə, artıq yaxın vaxtlarda Azərbaycanda iqlimdə ciddi dəyişikliklər baş verəcək. Xüsusilə, qış dövründə yağıntıların miqdarı artacaq, yay dövründə isə 23-62% azalacaq. Xəzər dənizinin səviyyəsinə gəlincə, yenə həmin proqnozlara görə, 2040-cı ilə qədər onun səviyyəsi 150 santimetr qalxacaq", - deyə U.Tağıyeva qeyd edib.
Hidrometeorologiya departamentinin əməkdaşı, dəniz hidrometeorologiyası üzrə mütəxəssis Ənvər Əliyevin sözlərinə görə, Azərbaycan əhalisinin 60%-i sahil zonasında cəmləşib, iqlim dəyişməsi isə ilk növbədə su hövzələrinin səviyyəsində özünü göstərir.
"Aparılan tədqiqatlar nəticəsində məlum olub ki, dəniz səviyyəsinin dəyişməsinə iqlim - 85%, tektonik proseslər - 5%, antropogen amillər - 10% təsir edir. Beləliklə, yuxarıda sadalanan üç amil arasında ən güclüsü iqlim dəyişməsidir, yəni iqlim dəyişməsi Azərbaycana ən birbaşa şəkildə təsir edir.
Yeri gəlmişkən, 1978-1995-ci illər ərzində Xəzərin səviyyəsinin kəskin qalxması nəticəsində 50 yaşayış məntəqəsi, 250 ticarət obyekti, 60 kilometr avtomobil yolu, 10 kilometr dəmir yolu və s. su altında qalıb", - deyə Ə.Əliyev bildirib
Lakin məlum olur ki, iqlim dəyişməsi insan orqanizminə və onun sağlamlığına da ən birbaşa təsir göstərir. İqlim dəyişməsinin insan sağlamlığına təsirinin qiymətləndirilməsi üzrə alt qrupa rəhbərlik edən Cəmilə Əhmədova "dəyirmi masa"lardan birində bildirib ki, temperaturun artması malyariya, qızılca, məxmərək, suçiçəyi kimi müxtəlif yoluxucu xəstəliklərin yayılma riskinin artmasına səbəb olur.
"2003-cü ildə Avropada yay dövründə anomal yüksək temperatur qeydə alınıb. Həmin vaxt, məsələn, Fransada təkcə avqust ayında 14 min ölüm qeydə alınıb, bu isə o deməkdir ki, həmin dövrdə bu ölkədə ölüm halları 60% artıb. Ölkəmizdəki vəziyyətlə müqayisə üçün 2003-2006-cı illərin iyun-sentyabr dövrünü götürdük. Qeyd olunan müddətdə Azərbaycanda da anomal yüksək temperatur göstəriciləri qeydə alınıb. Lakin həmin Fransadan fərqli olaraq, respublikamızda ölüm halları cəmi 3% artıb. Bu, ilk növbədə onunla bağlıdır ki, əhalimiz artıq isti havaya öyrəşib və buna görə də normadan bir qədər yüksək temperatur çoxları üçün stresə çevrilməyib. Təcili tibbi yardıma müraciətlərə gəlincə, Bakı üzrə onlar 26% artıb. İsti dövrdə ilk növbədə ürək-damar xəstəlikləri, zəhərlənmələr və tənəffüs sistemi xəstəliklərində artım qeydə alınır. Sonuncu fakt çoxlarını təəccübləndirə bilər, lakin burada təəccüblü heç nə yoxdur, çünki elə görünür ki, yayda soyuqdəymə ilə xəstələnmək mümkün deyil, amma biz hələ də kondisionerlərdən düzgün istifadə etməyi öyrənməmişik. Ölkəmizin sakinlərinin əksəriyyəti çöldə termometr sütunu 40 dərəcə Selsidən yuxarı qalxanda mənzillərində dondurucu kameranın temperatur rejimini yaradır.
Lakin buna yol vermək olmaz, çünki evdən çıxanda biz günün altına düşürük, bu isə hətta ən sağlam orqanizm üçün də güclü stresdir. Temperaturun artmasından ilk növbədə əziyyət çəkən əhali qruplarına gəlincə, bunlar uşaqlar və yaşlılardır", - deyə C.Əhmədova danışıb.

Mənbə: Zerkalo