DAĞISTAN.Dünyanın ən yüksək zirvələrindən biri Şalbuzdağ dağı, onu fəth etdikdən sonra ən əziz arzunun çin olacağına ümid etmək olar .

Bu, 24 avqustda idi! Xalq arasında belə bir fikir formalaşıb ki, Erənlərə yeddi dəfə çıxmaq
Məkkəyə ziyarətə – həccə bərabərdir. Bu yanlış fikri dərhal
aradan qaldırmaq lazımdır. Bu, belə deyil! Hətta
çıxışların sayından asılı olmayaraq. Müsəlman ilahiyyatçılarının (alimlərin) fikrincə,
Erənlərdə övliya sırasına aid edilən insanların
(övliyaların) qəbirlərini ziyarət etmək Allahın razı qaldığı işdir. Bu yay biz ailəmizlə növbəti, artıq ikinci dəfə Cənubi Dağıstanda, Şalbuzdağda yerləşən «Erənlər pirinə» qalxdıq.

Şalbuzdağa qalxmağın özü çox maraqlı bir prosesdir. Üstəlik, bizim qalxdığımız gün miskinciləri təşkil etdiyi "mövlud" var idi. Bu, daha çox rəng qatdı, çünki insanlar (zəvvarlar) həmişəkindən çox idi və onlar Dağıstanın, Azərbaycanın və Rusiyanın hər yerindən gəlmişdilər. Zəvvarlar arasında kiçik bir gürcü qrupunu görmək də təəccüblü idi. Bu gürcülərin mütləq müsəlman olması vacib deyil, amma bu qrupdan olmayan zəvvarlardan biri dedi ki, bu yerlərə təkcə müsəlmanlar deyil, xristianlar və yəhudilər də hörmət edir.

Biz Qusardan sərhəddən keçərək getdik, uzun yoxlamalar və digər sərhəd qarışıqlıqları üzündən keçid bizim təxminən 1,5 saatımızı aldı. Daha 1,5 saatdan sonra artıq Miskincədə idik, kəndin girişində yaşıl bayraqlı UAZ-lar («villislər» və «buxankalar») dayanmışdı və çoxlu insan toplaşmışdı. Zəvvarların çoxluğundan maşın çatmırdı. Artıq burada olmaq qismət olanlar bilir ki, Erənlərə yol Miskincə kəndindən keçir, ilan kimi dağa doğru yuxarı qalxan yolla. Nəhayət, maşın növbəsi bizə də çatdı. «Villis» tipli UAZ-a mindik. Maşında bizimlə birlikdə Mahaçqaladan bir endokrinoloq həkim və Qapsaxdan bir ər-arvad da var idi. Beləcə dağa "yürüş"ə başladıq. Dağ yolunda qalxan və enən insanların və maşınların sayı məni təəccübləndirdi. Üstəlik, marşrut xidməti göstərən miskincəli uşaqlar (yeri gəlmişkən, marşrutun bir tərəfə qiyməti 500 rubldur) bəzən elə oradaca, dağ yolunda yarış təşkil etməyi bacarırlar. Bizim sürücümüz Məzahir də zəiflərdən çıxmadı. Yaxşı və dözümlü sürücü gündə üç reys etməyə çatdırır, izah etdikləri kimi, bu çox yorucudur, amma göstəricidir. Əvvəlki gecə yağış yağdığından yolun bəzi hissələrini su yuyub aparmışdı. Artıq yolun yarısında kuzovlarında sərnişin olan ilişib qalmış yük maşınları dayanmışdı. İlişib qalmış maşınlar arxadan gələn bütün digər maşınların yolunu kəsmişdi. Beləliklə, 20-25 maşından ibarət bir kolon yarandı. Bütün insanlar maşınlardan düşdü və ilişib qalmış yük maşınlarını çıxarmağa kömək etməyə başladılar. Bu arada nədənsə bir an yaxşı yadımda qaldı: miskincəli sürücülərdən biri öz maqnitofonunda musiqi qoşan qırmızı «desyatka»nın sürücüsünə irad tutdu. Bu, ibrətamiz idi ki, ziyarət heç də turizm deyil (qırmızı «desyatka»nın sürücüsünün əhvalına görə məhz belə görünürdü) və müəyyən qaydalara və davranışa riayət etmək lazımdır.

Palçıqla yarım saatlıq döyüşdən sonra yük maşınlarını yerindən tərpətmək mümkün oldu. Biz yola davam etdik. Yolun eni iki maşının sərbəst yol verməsinə imkan vermədiyindən, geri qayıdan zəvvarlarla aşağı enən maşınları buraxmaq üçün tez-tez xüsusi mini-meydançalarda dayanmalı olurduq. Bir müddətdən sonra artıq yerində idik. Miskincədən Süleyman məscidinin yanındakı avtodayanacağa qədər yol 1,5-2 saat çəkdi.

«UAZ»ımızdan düşən kimi yanımıza iki göyərçin uçub gəldi və dayandığımız yerin yanındakı daşın üstünə çox yaxında qondu. Göyərçinlərin simvolik gəlişi mərhum Süleymanın cəsədinin buraya göyərçinlər tərəfindən gətirildiyi barədə formalaşmış inancı daha da cilaladı. Ağlımdan zarafatla bir fikir keçdi ki, bu göyərçinlər beləcə gələn zəvvarları salamlayır və onlardan ikram - sədəqə gözləyirlər.

Qeyd etmək lazımdır ki, 2001-ci ildə, buraya ilk ziyarətimiz zamanı olanla müqayisədə məscid abadlaşdırılıb və gözəl bəzədilib. Burada, məscidin yanında belə yerlər üçün xarakterik olan müəyyən ayinləri yerinə yetirmək lazımdır, məsələn: öz sədəqəni paylamaq, məscidə girmək, namaz qılmaq, sonra onun ətrafında yeddi dəfə dolanmaq (baxmayaraq ki, müsəlman ilahiyyatçılarına görə belə dolanmaq düzgün deyil), dua etmək və s. Artıq yarım saatdan sonra çantamda bütün sədəqəni yığmağa yer qalmamışdı. Mən də öz növbəmdə ziyana düşmədim.

Məsciddəki ayinlərdən sonra daha irəli getmək lazımdır. Biz də elə etdik. Məhz piyada getmək, çünki artıq nəqliyyat üçün yol yoxdur. Buradan növbəti dayanacağa qədər yol qısadır. Yol boyu alçaq işıqlandırma dirəklərinin olması bu yerin qayğı ilə abadlaşdırıldığını xoş bir şəkildə hiss etdirirdi.

Növbəti dayanacaq zəvvarların əsas kütləsinin toplaşdığı yer - aşırımdır. Bu yer qayalar arasında bir çuxuru xatırladır. Hündürlük artıq xeyli yüksəkdir. Yəqin ki, 2500-2700 metr. Burada da iki mərtəbəli məscid və insanların namaz qıldığı, yatdığı, dincəldiyi daha bir neçə evcik var. Qurban da elə burada kəsilir. Qurbanlıq qoçu özünlə dağa aparmaq vacib deyil, çünki elə yerindəcə almaq olar. Qoyun dərilərinin sayından görünürdü ki, bu gün çoxlu qurban kəsilib. Mövlud! Miskincəli qadınlar zəvvarlar üçün böyük qazanlarda yemək bişirirdilər. Yaxınlaşıb plovdan ətli sousa qədər götürmək olardı. Bunların hamısı xeyriyyədir.

Müxtəlif guşələrdən gəlmiş çoxlu insanın olması istər-istəməz ünsiyyət həvəsi oyadırdı. Kiçik qardaşımın ləzgicə verdiyi suala cavab olaraq gənc dargin oğlanın qısa və mehriban «dargin qardaş» deməsi bizi güldürdü. Hər halda ortaq dil tapıb sualımıza cavab ala bildik. Bu arada diqqətimizi iri qoyun papaqlı, ağır təbiətli, ağsaqqallı bir ağsaqqal cəlb etdi; zahirən Qafqaz müharibəsi dövrünün naibinə bənzəyirdi. Onun nəsihətçi hərəkətlərini və söhbətlərini bir az izlədikdən, sədəqə yedikdən və ümumiyyətlə düşərgə ilə tanış olduqdan sonra kiçik bir daşın üstündə yerləşib qonşularımızla söhbətə başladıq. Adi gözlə görünürdü ki, gələnlərin və gedənlərin əsas hissəsini qadın zəvvarlar təşkil edir. Özünəməxsus emansipasiya, yəqin ki.

Beləliklə, orada olan insanlar bir-biri ilə ünsiyyət qurur, namaz qılır, dini ilahilər oxuyur, ətrafda gəzişir, yemək yeyir və s. Ümumilikdə çox sağlam və dostyana ab-hava hökm sürür.
Getdikcə daha maraqlı! Dincəlib, qurban ətindən dadıb, namaz qıldıqdan sonra yola davam edib yuxarıya, zirvəyə qalxmaq lazımdır. Zirvəyə aparan tapdanmış cığır qalxan və enən insanlarla «qaynayır». Adətən olduğu kimi, qalxanlar tez-tez razı halda enənlərdən soruşmağa çalışırlar: "Çox qalıb?".

Zirvəyə gedən yol çox maraqlı və əyləncəlidir. Ətrafda yalnız qırmızı və boz daşlardan ibarət çılpaq qayalar var. Mənzərələr əzəmətlidir. Enən camaat bizi olduqca mehribanlıqla salamlayıb deyirdi: «Allah ziyarətinizi qəbul etsin». Enən zəvvarlarla yol üstündə ünsiyyət təmsilçilik coğrafiyasını öyrənməyə imkan verir – Axtı, Dərbənd, Maqaramkənd, Bilici, Kaspiysk, Mahaçqala, Xasavyurt, Kizlyar.Bakı.Moskva. Mənim «mən Bakıdanam» sözümə «ümumiyyətlə, mən Dağıstandan deyiləm», Aşqabaddan olan gənc tabasaran qızının «vay» tipli reaksiyası maraqlı idi. Görünür, iki şəhərin günəşli istiliyi insanı biganə qoymur. Gülməli-cəld bədən hərəkətləri və oynaq gözləri olan yaşlı, alçaqboy axtılı «qocalıqda körpəni» xatırladırdı. Ağsaqqala layiqincə hörmət göstərib, birlikdə şəkil çəkdirdikdən sonra yolumuza davam edirik.

Yol boyu zəvvarların sədəqə kimi orda-burda qoyub getdiyi konfetləri və digər bükülü şirniyyatları yemək olurdu. Dağ yolu yorucudur, ona görə də bir az güc toplamağın zərəri yoxdur. Yolun daha dik hissələrində taxta əsalar qoyulmuşdu; bu dik hissələri keçərkən dayaq vasitəsi kimi istifadə etdikdən sonra onları elə oradaca qoymaq lazımdır.

Qayalı cığır çox şəffaf və çox soyuq sulu kiçik Zəmzəm su hövzəsinə (Məkkədəki müqəddəs suyun adına bənzətməklə) gətirib çıxarır. Deyirlər ki, bu su şəfaverici xüsusiyyətlərə malikdir. Sonra bizimlə birlikdə enən, «inqilabi» Oktyabrina adlı hörmətli bir lak qadın deyirdi ki, bu suyu Mahaçqalaya, laboratoriyaya aparacaq, çünki eşidib ki, bu sudan bir stəkanı bir vedrə adi su ilə qarışdırsan, vedrədəki su da eyni xüsusiyyətləri qazanır. Qeyd etmək lazımdır ki, bu hövzədə suyun səviyyəsi heç vaxt dəyişmir. Bu sudan içib 2 baklaşka doldurduqdan sonra yenə yolumuza davam edirik.

Zəmzəmdən dərhal sonra şeytana daş atmaq fürsətini qaçırmaq olmaz. Daha doğrusu, ziyarətin tamlığı üçün bu mütləqdir. Qayada, o qədər də hündür olmayan yerdə diametri 60-70 santimetr olan bir dəlik var. Ora elə daş atmaq lazımdır ki, atılan daş orada qalsın. Sonra dönüb qarşı qayadakı daha kiçik başqa bir dəliyə xırda daş atmaq lazımdır. Zəvvarların bunu hansı səylə etdiyini görmək lazımdır. Burada Məkkədə şeytanın daşlanması kadrları yada düşür, orada atanlar tez-tez bir-birinə daş dəydirməyi də bacarırlar. Bizim halda, şükür ki, toplaşanların hamısı hədəfə dəydirə bildi və yaxında duranları zədələmədi. Bir sözlə, şeytanı daşladıqdan sonra yol davam edir. Az qalıb. İndi bir az daha çətin iş qarşıdadır – təxminən 2,5 metr hündürlüyündə qaya yarığına, ya da necə adlandırsan – çatına dırmaşıb içindən keçmək lazımdır. Bu o demək deyil ki, yol məhz bu yarıqdan keçir. Bunu etməmək də olar, necə deyərlər, yan keçmək. Amma bu halda ziyarət natamam sayılacaq. Məsələ ondadır ki, insanın qəlbi təmiz deyilsə, qaya onu sıxacaq və o, qalxa bilməyəcək. Allaha şükür, mən bunu ilk cəhddən bacardım.

Bu sınaqdan sonra bir az da getdikdən sonra zəvvarlar üçün zirvə adlanan həmin yerə çatırsan. Əvvəlki dayanacaq yerindən bura yol 4,5 saat çəkdi. Burada hər tərəfdə əvvəlki kimi qırmızı-boz qayalardır, amma artıq bizi o qədər də sıx əhatə etmirlər. Hər yerdə yastı daşlardan bunkeri xatırladan kiçik otaqlar tikilib. İnsanlar ora girir, dua edir, Allaha ibadət edir, əşyalar, müxtəlif şirniyyatlar və s. qoyub gedirlər. Məsələn, qız, yol yoldaşlarımızdan birinin etdiyi kimi, öz yaylığını qoyub başqasını götürə bilər. Burada müxtəlif daş yığınları və konstruksiyaları var, onların altından sürünüb, soxulub keçmək, ən sonda isə ən axırıncı və ən məsuliyyətli qaya çatı ilə yuxarı dırmaşmaq lazımdır. Bu sınaqdan da uğurla keçib dua oxuduqdan sonra bizə ətrafdakı qayaların gözəlliyinə və əzəmətinə tamaşa etmək qalırdı.

Burada, zirvədə olub ətrafı seyr edərkən çox gülməli mənzərə yaranır – insanlar, burunduqları xatırladaraq, hər tərəfdə daşların altından çıxır və soxulurlar. Ardıcıl keçilən qaya çatları və dəliklərdən ibarət bütöv bir sistem "Zarnitsa" oyununun iştirakçısı olmaq hissi yaradır. Bu prosedurlar bitdikdən sonra dörd ləzginin ifasında azan və zikr dinlədik. Dumanın içindən gələn azanın qayalardakı əks-sədası xüsusi hisslər yaradırdı. Azan və valehedici zikr üçün təşəkkür edib geri yola düşdük. Geri qayıdarkən özünlə gətirdiyin qabı Zəmzəm suyu ilə doldurmaq olar, hamı da bunu edirdi.Bu, həqiqətən müqəddəs dağdır,çünki hətta balıq ovundan və göbələk yığmağa getdikdən sonra da adətən ayaqlarım ağrıyır,burada isə 4142 metr dağa qalxdım və heç nə,bomboş idim!!!

Beləliklə, Ərənlərə ziyarət edib Şalbuzdağ zirvəsinə qalxdıqdan, sədəqəmizi paylayıb niyyətimizi yerinə yetirdikdən sonra Miskincəyə, oradan da Quysun kəndinə qayıtdıq.

Mənim üçün Şalbuzdağa qalxmaq iki qat əhəmiyyətli idi, çünki cəmi iki həftə ərzində xalqımın bu qədər müqəddəs saydığı iki zirvəyə - Şalbuzdağa və Şahdağa qalxmağı bacardım.